Luật Phát triển đô thị: từ khuôn khổ pháp lý đến đòi hỏi tự chủ
Luật Phát triển đô thị là khuôn khổ pháp lý mới được thiết kế để tổ chức phát triển hệ thống đô thị trên nền tảng phân quyền địa phương sâu rộng, tạo điều kiện cho các thành phố – nhất là đô thị lớn – chủ động hoạch định quy hoạch, đầu tư hạ tầng, thu hút nhà đầu tư chiến lược và thử nghiệm cơ chế mới trong khi vẫn bảo đảm kiểm soát quyền lực, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Việc xây dựng Dự án Luật Phát triển đô thị cho thấy bước chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị đô thị hiện đại, gắn phân cấp, phân quyền với kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đây không còn là câu chuyện kỹ thuật của ngành xây dựng, mà là lựa chọn mô hình phát triển cho các cực tăng trưởng. Hơn thế, dự án luật được xây dựng vừa tạo khuôn khổ chung cho phát triển đô thị, vừa có cơ chế phù hợp với những đô thị có vai trò và yêu cầu phát triển đặc thù. Điều đó mở ra cơ hội đột phá, nhưng cũng đặt ra yêu cầu rất cao về thiết kế cơ chế phân quyền và phối hợp trung ương – địa phương.
Phân quyền địa phương: từ “xin cơ chế” sang chủ động kiến tạo
Điểm đáng chú ý nhất của Luật Phát triển đô thị là tinh thần phân quyền địa phương “triệt để, toàn diện” như chính các đại biểu Quốc hội nhận định. Thay vì mô hình quản lý tập trung khiến địa phương quen quỹ đạo “đi xin cơ chế”, dự án luật đặt mục tiêu đưa Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị lớn sang vị thế chủ động kiến tạo cơ chế, tự quyết định và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Dự thảo đề xuất chính quyền địa phương được phân quyền triệt để trong quản lý bộ máy, tài chính – ngân sách, quy hoạch không gian, đầu tư hạ tầng và quyền quyết định thí điểm các cơ chế, chính sách mới khác biệt với luật hiện có. Thực tế tại cấp phường/xã ở một số địa bàn cho thấy khi được quyết định dự án nhóm B và điều chỉnh quy hoạch cục bộ, tiến độ giải ngân đầu tư công vượt mức trung bình thành phố. Đây là minh chứng rõ ràng: phân quyền không phải khẩu hiệu mà tạo hiệu quả đo được. Tuy vậy, nếu luật không đi xa hơn – cho phép địa phương xử lý cả vấn đề chưa được luật dự liệu – thì “triệt để” vẫn có nguy cơ bị bó hẹp trong ranh giới cũ.
Cơ chế tham vấn quốc phòng: ranh giới mềm giữa tham khảo và bắt buộc
Một điểm nút quyết định khả năng vận hành trôi chảy của Luật Phát triển đô thị là cơ chế tham vấn quốc phòng. Góp ý Điều 10, đại biểu Quốc hội Lưu Nam Tiến đề nghị cần quy định rõ giá trị pháp lý đối với ý kiến của Bộ Quốc phòng về quy hoạch tổng thể thành phố. Dự thảo hiện mới yêu cầu “lấy ý kiến” Bộ Quốc phòng, nhưng không phân định tình huống nào ý kiến mang tính tham vấn, tình huống nào phải có sự thống nhất trước khi phê duyệt. Với các nội dung phát triển kinh tế – xã hội thông thường, để thành phố tự chủ là hợp lý. Nhưng khi quy hoạch tác động trực tiếp đến đất quốc phòng, công trình quốc phòng, sân bay, khu vực phòng thủ…, việc xem ý kiến Bộ Quốc phòng như một ý kiến tham khảo là không thể chấp nhận. Vì vậy, đề xuất yêu cầu phải có ý kiến thống nhất bằng văn bản của Bộ Quốc phòng đối với phần quy hoạch ảnh hưởng trực tiếp đến quốc phòng, và nếu còn ý kiến khác nhau thì báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định, là ranh giới cần thiết để bảo đảm vừa không “trói tay” địa phương, vừa không tạo kẽ hở an ninh.
Mở rộng không gian chủ động và cơ chế thử nghiệm cho đô thị lớn
Nếu cơ chế tham vấn quốc phòng là “phanh an toàn”, thì phân quyền đi kèm thử nghiệm chính sách là “bàn đạp” cho các đô thị lớn. Các đại biểu đề nghị thiết kế cơ chế phân quyền thực chất, tạo dư địa để Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị lớn chủ động quyết định, kiến tạo chính sách phù hợp với thực tiễn, thay vì phải thường xuyên xin cơ chế. Góp ý Điều 3, có đề xuất rằng với những vấn đề phát sinh mà pháp luật chưa quy định hoặc chưa xác định rõ thẩm quyền, chính quyền thành phố được quyền quyết định và chịu trách nhiệm, trừ lĩnh vực thuộc thẩm quyền riêng của trung ương hoặc bị pháp luật nghiêm cấm. Cách tiếp cận này mở rộng không gian chủ động cho chính quyền đô thị, giúp xử lý kịp thời vấn đề mới nảy sinh. Song song, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cần được cụ thể hóa, cho phép các mô hình thí điểm hiệu quả tiếp tục được áp dụng cho đến khi có quy định thay thế. Nếu không, việc buộc dừng sau 3–5 năm chỉ vì hết thời hạn thí điểm sẽ tự triệt tiêu động lực đổi mới.
Tự chủ chính quyền đô thị: đo bằng tăng trưởng và chất lượng sống
Các tranh luận về Luật Phát triển đô thị rốt cuộc phải quay về câu hỏi: người dân được gì từ phân quyền địa phương và tự chủ chính quyền đô thị. Với một “siêu đô thị” như Thành phố Hồ Chí Minh, dự án luật được xem là đặc biệt quan trọng để hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế “2 con số”. Dự thảo nhấn mạnh việc trao quyền cho đô thị thu hút nhà đầu tư chiến lược, nhất là những đối tác mang công nghệ lõi, tài sản trí tuệ và khả năng hình thành hệ sinh thái thay vì chỉ dựa trên quy mô vốn.“Luật Phát triển đô thị sẽ tạo một sức bật mới, tạo cơ chế về thu hút các nhà đầu tư chiến lược, có tiềm năng, với những ngành nghề mà TP Hồ Chí Minh cần tập trung phát triển”. Tự chủ chính quyền đô thị vì thế không chỉ là thêm thẩm quyền, mà phải thể hiện ở dịch vụ công nhanh hơn, chi phí tuân thủ thấp hơn, người dân tiếp cận hạ tầng, y tế, giáo dục công bằng và hiệu quả hơn. Nếu sau vài năm, người dân không cảm nhận được khác biệt này, thì mọi khẩu hiệu phân quyền vẫn chỉ là cải cách trên giấy.
