Chuẩn chung, cách làm theo điều kiện địa phương
Canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp là phương thức sản xuất kết hợp nâng chất lượng hạt gạo với sử dụng hiệu quả giống, nước và phân bón, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính theo các tiêu chí được kiểm chứng. Vì vậy, quy trình cần thống nhất về mục tiêu nhưng linh hoạt trong cách thực hiện tại từng tiểu vùng.
Sáng 11/11 tại Cần Thơ, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) và Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) tổ chức hội thảo tham vấn phương pháp xây dựng quy trình theo tiểu vùng, dựa trên Quyết định 4043, đồng thời trao đổi lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027–2030. Đây là bước cần thiết: đồng bằng sông Cửu Long gồm vùng phù sa ngọt, đất phèn, vùng ngập, ven biển chịu mặn và các hệ thống lúa – tôm, lúa – cá. Một gói kỹ thuật cứng khó phù hợp tất cả.
Cách hợp lý là giữ nguyên tiêu chí chung của Đề án, nhưng điều chỉnh lựa chọn giống, thời vụ, gieo sạ, cơ giới hóa, quản lý dinh dưỡng và nước, bảo vệ thực vật, thu hoạch, sau thu hoạch và xử lý rơm rạ theo điều kiện sản xuất. Đất phèn, chẳng hạn, cần tránh rút nước quá sâu; vùng ven biển phải tính lịch mùa vụ và độ mặn. Điều chỉnh phải dựa trên bằng chứng đồng ruộng, không phải hạ chuẩn để báo cáo thêm diện tích.

Khoảng cách diện tích cho thấy cần đổi thứ tự ưu tiên
Số liệu IRRI tính đến tháng 8/2026 cho thấy khoảng 421.000 ha đã tham gia Đề án 1 triệu ha, nhưng chỉ khoảng 68.000 ha, tương đương 16%, đáp ứng đầy đủ tiêu chí. Khoảng cách này là lời cảnh báo rõ ràng: diện tích đăng ký không đồng nghĩa với diện tích đã canh tác đạt chuẩn.
Các mô hình bước đầu ghi nhận khả năng giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm nước, tăng năng suất và lợi nhuận, đồng thời giảm phát thải. Nhưng hiệu quả khác nhau giữa địa phương và mùa vụ. Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, điều cần quan tâm là bao nhiêu diện tích thực sự đáp ứng tiêu chí lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh; ông đề xuất nguyên tắc “chất lượng trước, quy mô sau”.
Đây không phải lý do để chậm mở rộng, mà là lý do để mở rộng đúng thứ tự. Tiểu vùng đã có thủy lợi, hợp tác xã, cơ giới hóa và dịch vụ kỹ thuật phù hợp có thể đi trước. Nơi còn thiếu cần xác định điểm nghẽn rồi đầu tư, thay vì cộng diện tích vào kế hoạch trong khi năng lực thực hiện chưa theo kịp.
Nông dân cần thấy hiệu quả qua từng vụ
Với người trồng lúa, một quy trình mới chỉ có giá trị nếu giúp kiểm soát chi phí, giữ năng suất, cải thiện thu nhập và bảo đảm đầu ra. Đại diện Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận ở Cần Thơ cho biết nông dân quan tâm trước hết đến những yếu tố đó; để áp dụng đồng bộ trên diện tích lớn, hợp tác xã cần máy móc, dịch vụ kỹ thuật và liên kết ổn định.
Do đó, quy trình theo tiểu vùng không thể dừng ở tài liệu kỹ thuật. Cần đi cùng hướng dẫn tại đồng ruộng, năng lực cán bộ cơ sở, cơ giới hóa và kết nối doanh nghiệp. Khi hiệu quả được chứng minh qua các vụ, nông dân mới có căn cứ duy trì cách làm mới. Cần Thơ, nơi có diện tích gieo trồng lúa hàng năm trên 700.000 ha và sản lượng trên 4,6 triệu tấn, cho thấy quy mô sản xuất lớn cũng đòi hỏi tổ chức hỗ trợ tương xứng.
Lộ trình nhân rộng cần dựa trên mức độ sẵn sàng của từng tiểu vùng, xã và hợp tác xã, chứ không chỉ số hecta đăng ký. Sau hội thảo, VIETRISA, IRRI và các đối tác dự kiến hoàn thiện khung nguyên tắc, biểu mẫu và phương pháp đánh giá dùng chung; địa phương rà soát dữ liệu, xác định khả năng triển khai rồi xây dựng lộ trình từng năm. Cần Thơ đặt mục tiêu khoảng 170.000 ha vào năm 2030.
Nhân rộng bằng năng lực thực thi, không bằng con số
Thành công của Đề án 1 triệu ha sẽ không được quyết định bởi tốc độ đưa diện tích vào danh sách, mà bởi khả năng biến tiêu chí thành thực hành ổn định trên đồng ruộng. Vì vậy, nguồn lực cần tập trung vào nơi có thể triển khai tốt và vào những thiếu hụt cụ thể ở nơi chưa sẵn sàng.
Dữ liệu về đất, nước, mùa vụ, mức áp dụng kỹ thuật, cơ giới hóa và liên kết chuỗi có thể giúp chọn đúng thứ tự ưu tiên, đồng thời theo dõi kết quả thay vì chỉ tổng hợp diện tích. Khi có khung phương pháp chung và cách kiểm chứng đáng tin cậy, mỗi tiểu vùng sẽ có thể điều chỉnh biện pháp mà vẫn giữ nguyên chuẩn chất lượng, phát thải thấp.
Thông điệp đáng giữ lại rất rõ: trước khi mở rộng quy mô, phải làm cho quy trình phù hợp với nơi sản xuất và chứng minh được hiệu quả với người trồng lúa. Làm đúng thứ tự ấy mới giúp lúa chất lượng cao, lúa phát thải thấp phát triển bền vững, thay vì biến mục tiêu diện tích thành đích đến duy nhất.






