Vùng phát thải thấp là gì, và đề xuất xuất phát từ đâu?
Vùng phát thải thấp là khu vực được thiết lập để áp dụng biện pháp giảm phát thải chủ yếu từ phương tiện giao thông, nhằm cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là cách tiếp cận có thể giúp các địa phương tập trung xử lý nguồn ô nhiễm trong những khu vực cần ưu tiên, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách thiết kế và thực thi.
Sáng 24/10, thay mặt Chính phủ, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình Quốc hội dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Dự thảo sửa 79 trong 171 điều của luật hiện hành, trong đó đề xuất bổ sung quy định về vùng phát thải thấp và nguyên tắc quản lý phương tiện trong khu vực này.
Đề xuất nằm trong nỗ lực hoàn thiện cơ chế kiểm soát ô nhiễm, nâng chất lượng môi trường, tăng cường dự báo, cảnh báo và công khai thông tin. Dự thảo cũng đề cập kiểm kê khí thải và trách nhiệm địa phương trong điều tiết phương tiện dùng nhiên liệu hóa thạch. Hướng đi này hợp lý nếu quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, thay vì áp dụng biện pháp đồng loạt thiếu căn cứ.
Xe xăng dầu có thể thuộc diện kiểm soát
Nguyên tắc được đề xuất là ưu tiên kiểm soát phương tiện phát thải cao và phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Vì xe xăng dầu thuộc nhóm dùng nhiên liệu hóa thạch, chúng có thể nằm trong diện được xem xét khi thiết lập vùng. Tuy nhiên, ưu tiên kiểm soát không đồng nghĩa mọi xe xăng, dầu sẽ bị đối xử như nhau: tiêu chí phát thải và biện pháp quản lý cụ thể còn phải được quy định.
Dự thảo yêu cầu việc lập vùng phải phù hợp với chất lượng không khí, sức khỏe cộng đồng, quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông và khả năng đáp ứng của giao thông công cộng. Lộ trình cũng phải khả thi, công khai, minh bạch, đồng thời hạn chế ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và đời sống người dân. Đây là điều kiện thiết yếu: nếu người dân chưa có phương án đi lại thay thế, kiểm soát phương tiện có nguy cơ trở thành gánh nặng hơn là giải pháp môi trường.
Giao thông công cộng và hỗ trợ phải đi cùng kiểm soát
Đề xuất không chỉ đặt trọng tâm vào hạn chế nguồn phát thải. Việc thiết lập và quản lý vùng phát thải thấp còn phải gắn với phát triển giao thông công cộng, hạ tầng phục vụ giao thông phát thải thấp, sử dụng năng lượng sạch và chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện. Đây là điểm đúng hướng: người dân cần có lựa chọn đi lại thuận tiện trước khi bị yêu cầu thay đổi phương tiện.
Chính phủ được giao xây dựng chính sách ưu đãi, hỗ trợ phương tiện công cộng và phương tiện dùng năng lượng tái tạo, tiêu hao nhiên liệu thấp, phát thải thấp hoặc không phát thải; đồng thời ban hành chính sách chuyển đổi phương tiện dùng nhiên liệu hóa thạch hoặc gây ô nhiễm. Nhưng dự thảo chưa nêu mức hỗ trợ hay nhóm được hưởng. Nếu phần này không được làm rõ, người sử dụng xe xăng dầu có thể phải đối mặt với yêu cầu thay đổi mà chưa biết mình có thể trông cậy vào phương án hỗ trợ nào.
Đề xuất chưa phải lệnh cấm áp dụng ngay
Hiện chưa có thời điểm áp dụng, địa bàn thực hiện hay biện pháp hạn chế cụ thể với từng loại phương tiện. Dự thảo giao Chính phủ quy định tiêu chí thiết lập và cách quản lý phát thải trong vùng phát thải thấp. Vì vậy, việc trình đề xuất không đồng nghĩa xe xăng dầu sẽ bị cấm ngay; các quy định còn cần được xem xét và cụ thể hóa.
Cơ quan thẩm tra yêu cầu bảo đảm tính khả thi, minh bạch, tránh tạo khoảng trống hoặc điểm nghẽn khi triển khai. Đây là yêu cầu đáng lưu ý, bởi chính sách liên quan trực tiếp đến cách người dân đi lại và hoạt động kinh doanh. Kết luận, vùng phát thải thấp có thể trở thành công cụ hữu ích cho kiểm soát khí thải, nhưng chỉ khi lộ trình được công khai, giao thông công cộng đủ sức đáp ứng và hỗ trợ chuyển đổi phương tiện được thiết kế cụ thể. Nếu thiếu những điều kiện ấy, mục tiêu cải thiện không khí sẽ khó thuyết phục người chịu tác động.
