Ít gặp không có nghĩa là ít nguy hiểm
Bệnh não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể xâm nhập từ vùng hầu họng vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương, dẫn đến nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não mủ đe dọa tính mạng.
Điều đáng lo không chỉ là mức độ nặng, mà còn là tốc độ chuyển biến: người bệnh có thể khởi phát đột ngột, trở nặng trong vài giờ và tử vong trong vòng 24 giờ nếu không được chẩn đoán, điều trị kịp thời. Ngay cả khi được điều trị, tỷ lệ tử vong ở bệnh xâm lấn vẫn có thể ở mức 10–15%; khoảng 10–20% người sống sót có thể chịu di chứng lâu dài như tổn thương não, mất thính lực hoặc tổn thương thận. Vì vậy, số ca không nhiều không phải lý do để xem nhẹ bệnh.
Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng hầu họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Khoảng 5–10% dân số có thể mang vi khuẩn theo cách này, còn tỷ lệ ở thanh thiếu niên có thể lên đến 20–25%. Người lành mang trùng không biết mình có vi khuẩn nhưng vẫn có thể góp phần lây truyền não mô cầu.
Lây qua tiếp xúc gần, khó nhận ra nguồn lây
Vi khuẩn lây truyền chủ yếu qua dịch tiết đường hô hấp và nước bọt khi tiếp xúc gần với người bệnh hoặc người lành mang trùng. Ho, hắt hơi, hôn và dùng chung vật dụng dính nước bọt đều có thể tạo cơ hội lây lan. Bởi người mang vi khuẩn vẫn có thể sinh hoạt bình thường, việc xác định nguồn lây không đơn giản.
Trường học, ký túc xá và những nơi sinh hoạt tập trung cần đặc biệt lưu ý vì mọi người thường ở gần nhau, dùng chung không gian và tiếp xúc thường xuyên. Chùm bốn ca não mô cầu nhóm B tại một trường trung học cơ sở ở TP. Hồ Chí Minh, trong đó có một trường hợp tử vong, là lời cảnh báo rõ ràng rằng nguy cơ trong môi trường tập thể không thể xem nhẹ. Nhận diện triệu chứng sớm và thông báo kịp thời khi có ca nghi ngờ quan trọng hơn việc chờ xác định đầy đủ nguồn lây.
Nhận diện sớm, đừng chờ triệu chứng đầy đủ
Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể giống cúm hoặc một nhiễm trùng thông thường: sốt đột ngột, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ thể, đau họng, buồn nôn hoặc nôn. Bệnh có thể tiến triển nhanh thành viêm màng não mủ hoặc nhiễm khuẩn huyết; thể nhiễm khuẩn huyết nặng có thể gây sốc nhiễm khuẩn, suy đa tạng và tử vong nhanh.
Cứng gáy, rối loạn ý thức, lơ mơ, nôn nhiều hoặc ban tím, ban xuất huyết không mất màu khi ấn là những dấu hiệu cần được xử trí khẩn cấp. Tuy nhiên, không phải ai cũng có đủ biểu hiện điển hình, nhất là lúc mới khởi phát. Khi có sốt kèm đau đầu dữ dội, sức khỏe suy giảm nhanh hoặc bất kỳ dấu hiệu bất thường đáng lo nào, hãy đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay. Không tự mua kháng sinh điều trị tại nhà và không chờ bệnh tự khỏi: thời gian xử trí có thể tính bằng giờ.
Phòng ngừa chủ động bằng nhiều lớp bảo vệ
Tiêm vắc-xin là một biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn, nhưng phạm vi bảo vệ khác nhau tùy loại vắc-xin và nhóm huyết thanh. Gia đình nên hỏi nhân viên y tế về lịch tiêm phù hợp, nhất là trước khi trẻ bước vào môi trường tập trung như trường học hoặc ký túc xá; không nên mặc định một loại vắc-xin bảo vệ trước mọi nhóm vi khuẩn.
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch; giữ vệ sinh cá nhân.
- Súc miệng, họng bằng dung dịch sát khuẩn phù hợp theo hướng dẫn.
- Đeo khẩu trang ở nơi công cộng, trên phương tiện giao thông công cộng và hạn chế tiếp xúc với người mắc bệnh.
- Nếu được xác định là người tiếp xúc gần với ca bệnh xâm lấn, liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá và hướng dẫn kháng sinh dự phòng; không tự dùng thuốc.
Người tiếp xúc gần cần được đánh giá chuyên môn để cân nhắc kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh. Tiêm chủng và xử trí người tiếp xúc gần là hai việc bổ trợ, không thay thế lẫn nhau. Phòng ngừa não mô cầu hiệu quả vì thế cần kết hợp tiêm đúng hướng dẫn, vệ sinh và hành động nhanh khi có phơi nhiễm hoặc dấu hiệu nghi bệnh.
