Hiểu đúng về vi khuẩn não mô cầu
Viêm màng não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Đây không phải bệnh nên chờ triệu chứng tự qua: diễn biến có thể nhanh, còn dấu hiệu ban đầu lại dễ bị nhầm với nhiễm trùng thông thường.
Neisseria meningitidis, còn gọi là vi khuẩn não mô cầu, là song cầu khuẩn có hình dạng như hai hạt cà phê áp vào nhau. Vi khuẩn có nhiều nhóm huyết thanh; một số nhóm thường gây bệnh xâm lấn ở người. Việc phân nhóm có ý nghĩa với vaccine, bởi miễn dịch cần nhận diện cấu trúc vỏ vi khuẩn. Vì vậy, tiêm chủng cần được tư vấn theo loại vaccine phù hợp, thay vì mặc định một loại có thể phòng mọi nhóm.
Lây qua tiếp xúc gần, kể cả từ người không có triệu chứng
Con người là vật chủ tự nhiên duy nhất của Neisseria meningitidis; vi khuẩn có thể cư trú ở mũi họng mà không gây triệu chứng. Bệnh lây chủ yếu từ người sang người qua giọt bắn đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng, nước bọt.
Nguy cơ tăng khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài, chẳng hạn sống chung nhà, hôn, dùng chung vật dụng ăn uống trong tình huống tiếp xúc gần, hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết. Trường học, khu tập thể và cơ sở lưu trú là những nơi cần chú ý vì nhiều người sinh hoạt chung. Tuy nhiên, không nên đánh đồng nguy cơ này với việc mọi lần ở gần một người đều dẫn đến lây bệnh: vi khuẩn không dễ lây như tác nhân gây cảm lạnh hoặc cúm thông thường.
Người mang vi khuẩn không triệu chứng vẫn có thể truyền vi khuẩn cho người khác, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ tiến triển thành bệnh xâm lấn. Bệnh nghiêm trọng xảy ra khi vi khuẩn vượt hàng rào niêm mạc đường hô hấp rồi xâm nhập vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương.
Phòng bệnh bằng thói quen hằng ngày và tư vấn vaccine
Phòng bệnh não mô cầu không đòi hỏi biện pháp phức tạp, nhưng cần duy trì đều đặn: rửa tay bằng xà phòng và nước sạch; che miệng, mũi khi ho hoặc hắt hơi; không dùng chung vật dụng có thể dính dịch tiết mũi họng; giữ nơi ở, lớp học và nơi làm việc thông thoáng.
Khi có người nghi mắc bệnh trong môi trường sinh hoạt chung, hãy hạn chế tiếp xúc gần, theo dõi sức khỏe sau phơi nhiễm và thông báo cho cơ sở y tế nếu xuất hiện triệu chứng đáng ngờ. Trường học và nơi đông người nên tăng cường vệ sinh, thông thoáng không gian và theo dõi sức khỏe học sinh, người lao động.
Vaccine là một giải pháp quan trọng, nhưng lựa chọn cần dựa trên độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và nguy cơ phơi nhiễm; người dân nên đến cơ sở tiêm chủng để được tư vấn, không cho rằng một loại vaccine bao phủ tất cả các nhóm vi khuẩn. WHO khuyến nghị các quốc gia có tỷ lệ mắc trung bình hoặc cao, hoặc thường xuyên có đợt bùng phát, triển khai chương trình tiêm chủng quy mô lớn phù hợp.
Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm và đi khám ngay
Sốt, đau đầu, mệt mỏi hoặc đau họng có thể là biểu hiện ban đầu, nhưng không đủ để tự xác định bệnh. Nếu tình trạng diễn biến nhanh, đừng tự chẩn đoán hay tự điều trị; hãy tìm tư vấn y tế, nhất là khi có yếu tố tiếp xúc với người mắc hoặc nghi mắc bệnh.
Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay khi có sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy, buồn nôn hoặc nôn, rối loạn ý thức, co giật hay ban xuất huyết dưới da. Không chờ xuất hiện đầy đủ dấu hiệu và cũng không đợi có ban xuất huyết mới đi khám. Viêm màng não mô cầu có thể chuyển nặng nhanh, gây viêm màng não mủ, nhiễm khuẩn huyết, suy đa tạng và tử vong nếu chậm phát hiện, xử trí.
Thông điệp cần nhớ rất rõ: vệ sinh và giảm tiếp xúc nguy cơ giúp hạn chế lây truyền, còn dấu hiệu nặng hoặc diễn biến nhanh cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Chủ động phòng ngừa, tiêm chủng theo tư vấn và đi khám đúng lúc là cách ứng phó thiết thực với bệnh não mô cầu.
