Một ngôn ngữ hoàn chỉnh, không phải cử chỉ thay lời
Ngôn ngữ ký hiệu là một hệ thống ngôn ngữ thị giác hoàn chỉnh, truyền tải thông tin bằng cử chỉ, chuyển động cơ thể và nét mặt, với vốn từ cùng cấu trúc ngữ pháp riêng. Vì thế, tiếp cận ngôn ngữ này không phải học vài động tác minh họa mà là mở thêm một con đường để trẻ khiếm thính tiếp nhận tri thức, diễn đạt suy nghĩ và kết nối với người xung quanh. Đây cũng là lý do việc học ngôn ngữ ký hiệu cần bắt đầu sớm, thay vì chờ trẻ tự xoay xở trong môi trường chủ yếu dựa vào lời nói. Cô Nguyễn Thị Kiều Ninh, giáo viên tại Trung tâm Nuôi dưỡng trẻ khuyết tật Hà Nội, gọi giai đoạn 0–5 tuổi là “giai đoạn vàng” để não bộ tiếp thu ngôn ngữ tự nhiên.
Ngôn ngữ ký hiệu không giống nhau trên toàn thế giới; ngay tại Việt Nam, các biến thể ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Hải Phòng cùng tồn tại. Hiểu đặc điểm ấy giúp người học tiếp cận cộng đồng với thái độ tôn trọng, thay vì coi ký hiệu là bộ quy ước phổ quát có thể dùng giống hệt ở mọi nơi. Với trẻ, gia đình, giáo viên và môi trường giáo dục hòa nhập có thể tạo nền tảng ngôn ngữ để các em học hỏi, bày tỏ nhu cầu và tham gia sinh hoạt bình đẳng hơn.
Từ lớp học đến dòng chảy mạng xã hội
Lớp học vẫn là nơi quan trọng để trẻ khiếm thính xây dựng năng lực ngôn ngữ, tư duy và cảm xúc, nhưng việc tiếp cận ngôn ngữ ký hiệu ngày nay không dừng ở cánh cửa trường học. Từ điển trực tuyến và ứng dụng học tập giúp người khiếm thính cùng gia đình trau dồi vốn từ linh hoạt; một số ứng dụng trí tuệ nhân tạo còn chuyển ký hiệu thành văn bản, góp phần thu hẹp khoảng cách giao tiếp. Công nghệ không thay thế giáo viên hay sự tương tác trực tiếp, nhưng có thể giúp việc thực hành trở nên thường xuyên và thuận tiện hơn.
Mạng xã hội cũng đưa thứ ngôn ngữ của đôi tay đến với công chúng rộng hơn. Trên TikTok, các video “cover” bài hát bằng thủ ngữ thu hút hàng triệu lượt xem, biến nội dung giải trí thành lời mời tìm hiểu một cách giao tiếp mà nhiều người trước đó ít tiếp xúc. Sức lan tỏa này đáng mừng, song sự quan tâm chỉ có ý nghĩa lâu dài khi chuyển thành khả năng giao tiếp thực tế: học ký hiệu nghiêm túc, lắng nghe người Điếc và không xem họ như đối tượng để ngắm nhìn. Một trào lưu có thể khơi mở cánh cửa; cộng đồng cần bước tiếp qua cánh cửa ấy.
“Những ngón tay nhảy múa” tạo không gian gặp gỡ
Tọa đàm “Những ngón tay nhảy múa”, do Viện Goethe Hà Nội thực hiện trong chuỗi “Đồng cam cộng hưởng - Tuần lễ Sân khấu và nghệ thuật trình diễn bao hàm” do mạng lưới EUNIC Việt Nam tổ chức, đã tạo dịp để người Điếc chia sẻ câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ ký hiệu. Các diễn giả là những diễn viên khiếm thính trong vở “Lắng Nghe Điểm Chạm”, được biểu diễn tại Rạp Chuông Vàng vào tối 23/10. Họ kể về hành trình tập luyện, làm nghệ thuật và những trở ngại gặp phải khi hòa nhập.
Điểm đáng giá của buổi gặp không chỉ nằm ở việc phổ biến một số ký hiệu. Những câu chuyện và phần giao lưu trực tiếp giúp công chúng hiểu hơn cách người Điếc giao tiếp, bày tỏ cảm xúc, cũng như nhu cầu được lắng nghe và tôn trọng. Khách tham dự đặt câu hỏi về cách tương tác, biến tò mò thành cơ hội học hỏi cụ thể. Khi người Điếc được tự kể về trải nghiệm và năng lực sáng tạo của mình, cuộc trò chuyện cũng dịch chuyển khỏi lối nhìn thương cảm đơn chiều.
Hòa nhập bắt đầu từ quyền được tiếp cận
Muốn trẻ khiếm thính học tập và giao tiếp tự tin, không thể chỉ trông đợi vào nỗ lực của từng em. Gia đình cần có cơ hội học cùng trẻ; trường học cần giáo viên được chuẩn bị và phương thức truyền đạt phù hợp; cộng đồng cần chủ động tìm hiểu thay vì chờ người Điếc tự thích nghi với mọi quy tắc giao tiếp của số đông. Giáo dục hòa nhập và sự đồng hành của giáo viên có thể giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, mạnh dạn bày tỏ bản thân và từng bước hòa nhập cộng đồng.
Từ trải nghiệm tình nguyện, sinh viên Trần Duy Lâm cho biết anh mong muốn tiếp tục duy trì, phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ ký hiệu và đưa kỹ năng này vào công việc, cuộc sống, đồng thời tham gia phổ biến kiến thức về cộng đồng Điếc và khiếm thính. Đó là hướng đi đáng khuyến khích: học ký hiệu không chỉ để có thêm một kỹ năng cá nhân mà còn để góp phần tạo môi trường giao tiếp cởi mở. Tri thức chỉ thực sự đến gần mọi trẻ em khi các em có ngôn ngữ để tiếp nhận, đặt câu hỏi và được người khác hiểu. Vì vậy, ngôn ngữ ký hiệu cần hiện diện bền bỉ trong giáo dục lẫn đời sống thường ngày.
