Đưa sách đến nơi người dân sống và làm việc
Tủ sách cộng đồng là không gian đọc đặt gần nơi người dân sinh hoạt, học tập hoặc làm việc, giúp họ tiếp cận sách thuận tiện hơn và biến việc đọc thành một phần của đời sống thường ngày. Đây là hướng đi thiết thực trong kế hoạch khuyến đọc TP.HCM giai đoạn 2026-2030: Sở Văn hóa và Thể thao thành phố vừa ban hành kế hoạch tổ chức hoạt động tại khu dân cư, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp và cơ sở trợ giúp xã hội.
Thay vì trông chờ mọi người tìm đến thư viện, kế hoạch đưa sách về các không gian họ vốn đã lui tới. Thành phố khuyến khích xây dựng tủ sách công nhân, tủ sách khu dân cư, xe sách lưu động, container sách, thư viện cộng đồng và thư viện xanh. Những mô hình này có ý nghĩa rõ rệt với người lao động theo ca, gia đình có con nhỏ hay người bệnh và người chăm sóc vốn khó thu xếp thời gian đến thư viện. Muốn tạo thói quen đọc, sách phải ở trong tầm với; vì thế, sự hiện diện thường xuyên và phù hợp địa điểm quan trọng không kém số đầu sách.
Tủ sách công nhân và xe sách phải gắn với nhu cầu thực
Tủ sách công nhân có thể biến giờ nghỉ tại nơi làm việc thành cơ hội đọc, còn xe sách lưu động đưa sách đến các điểm dân cư hoặc hoạt động cộng đồng mà thư viện cố định khó phục vụ thường xuyên. Giá trị của những mô hình này không chỉ nằm ở việc trao sách, mà ở khả năng giảm khoảng cách giữa người đọc và tài liệu phù hợp. Kế hoạch cũng hướng đến tặng sách, xây tủ sách tại những địa bàn khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới và biển đảo.
Tuy nhiên, đặt sách xuống chưa đủ để hình thành thói quen. Bộ sưu tập cần phù hợp với người đọc tại từng nơi, được bổ sung và chăm sóc; người sử dụng cũng cần được hướng dẫn cách đọc, tìm kiếm và khai thác thông tin. Thành phố đặt mục tiêu vun đắp thói quen đọc, đặc biệt ở thiếu nhi, học sinh và sinh viên. Nếu hoạt động chỉ diễn ra trong các đợt phát động, tủ sách dễ thành vật trang trí. Lịch phục vụ ổn định và người phụ trách gần gũi sẽ quyết định sách có thực sự được mở ra hay không.
Thư viện số mở rộng lựa chọn, không thay thế gặp gỡ
Bên cạnh không gian đọc trực tiếp, TP.HCM khuyến khích phát triển thư viện thông minh, thư viện số, thư viện điện tử và các góc trải nghiệm công nghệ tại nhà văn hóa, khu dân cư cùng thiết chế văn hóa cơ sở. Đây là một kênh bổ sung hữu ích cho người không thể đến điểm đọc đúng giờ, đồng thời mở thêm cơ hội tiếp cận nội dung số và hoạt động học tập gắn với công nghệ.
Nhưng màn hình không thể thay hết vai trò của nơi đọc chung: một chiếc xe sách có thể tạo cuộc gặp, còn góc đọc ở trường hay bệnh viện giúp việc đọc trở thành hoạt động được chia sẻ. Vì vậy, hướng đi tốt nhất không phải chọn giữa sách giấy và thư viện số, mà kết nối hai hình thức để người đọc chuyển đổi theo hoàn cảnh. Kế hoạch còn nhấn mạnh giới thiệu sách trên môi trường mạng và hướng dẫn sử dụng tài nguyên số có ý thức tôn trọng quyền tác giả.
Tủ sách Hà Nội cho thấy không gian đọc cần sức sống
Một ví dụ khác về giá trị của điểm đọc cộng đồng là Tủ sách Hà Nội, phòng đọc tại Phố Sách Hà Nội vừa ra mắt, mở thêm không gian tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Thủ đô. Nơi đây có hơn 1.000 tựa sách, luân phiên trưng bày khoảng 250 cuốn mỗi đợt. Đọc về thành phố nơi mình sống có thể giúp người dân nhận ra ý nghĩa của những điều quen thuộc và thêm ý thức gìn giữ di sản.
Bài học từ phòng đọc này cũng áp dụng cho các tủ sách ở TP.HCM: không gian cần được duy trì như một điểm hẹn, chứ không chỉ là nơi lưu trữ. Các hoạt động giới thiệu sách, gặp gỡ tác giả và câu lạc bộ đọc định kỳ có thể kéo nhiều nhóm độc giả trở lại. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố dự kiến tổ chức hoạt động khuyến đọc thường xuyên trong năm, kết hợp hội sách, tiết đọc ở trường và giao lưu với tác giả, chuyên gia. Kết quả sau cùng sẽ không được đo bằng số mô hình được dựng lên, mà bằng việc người dân có đọc và quay lại hay không.
