Giảm thủ tục phải đi cùng năng lực giám sát
Đánh giá tác động môi trường là quy trình xem xét trước những ảnh hưởng mà một dự án có thể gây ra cho môi trường, làm căn cứ đặt ra yêu cầu phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm. Vì vậy, chuyển một phần trách nhiệm từ tiền kiểm sang hậu kiểm chỉ có ý nghĩa khi cơ quan quản lý đủ khả năng nhận diện rủi ro và hành động trước khi người dân chịu hậu quả. Tại phiên thảo luận tổ sáng 24/10 về dự án sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, ủng hộ giảm tiền kiểm nhưng cảnh báo không để người dân trả giá bằng sức khỏe.
Dự thảo đề xuất giảm trên 90% số dự án phải đánh giá tác động môi trường và xin giấy phép môi trường, chuyển sang hậu kiểm. Đây là thay đổi lớn, không nên được xem như một cuộc cắt giảm thủ tục đơn thuần. Nếu khâu giám sát không được nâng tương ứng, gánh nặng rủi ro có thể dịch chuyển từ doanh nghiệp và cơ quan quản lý sang cư dân sống gần dự án. Hiệu quả cải cách vì thế phải được đo bằng khả năng bảo vệ con người, không chỉ bằng số hồ sơ được miễn.
Hậu kiểm phải phát hiện trước khi ô nhiễm gây hại
Hậu kiểm môi trường không thể chỉ là kiểm tra sau khi đã xảy ra sự cố. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn lưu ý cơ chế này phải giúp phát hiện sớm, cảnh báo kịp thời và ngăn nguy cơ ô nhiễm trước khi gây hậu quả. Điều đó đòi hỏi luật quy định tần suất kiểm tra tối thiểu, chế tài đủ sức răn đe và yêu cầu dự án đánh giá lại khi xảy ra sự cố. Cách quản lý theo ba cấp độ rủi ro cao, trung bình, thấp cũng giúp tập trung nguồn lực vào nơi có khả năng gây tác động lớn hơn.
Chất lượng dữ liệu quan trắc là mắt xích quyết định. Khi doanh nghiệp phát thải trực tiếp thuê đơn vị đo đạc, cần có cơ chế độc lập để hạn chế xung đột lợi ích. Dữ liệu phải toàn vẹn, có thể truy xuất lịch sử vận hành, hiệu chuẩn thiết bị và mọi can thiệp; đơn vị cung cấp dịch vụ cũng cần chịu trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Nếu thiếu những điều kiện ấy, hậu kiểm có thể tồn tại trên giấy nhưng không đủ căn cứ để phát hiện vi phạm và buộc khắc phục.
Đặt sức khỏe cộng đồng vào trung tâm quyết định
Rủi ro không phân bố đồng đều. Dự án nằm gần khu dân cư, trường học, bệnh viện hoặc nguồn nước cần được xem xét thận trọng, kể cả khi quy mô nhỏ; giao quyền cấp phép cho địa phương cũng phải gắn với tiêu chí về nhân lực chuyên môn và thiết bị quan trắc. Đồng thời, cần cơ chế giám sát để tránh tình trạng một địa phương vừa chạy đua thu hút đầu tư, vừa tự thẩm định và cấp phép. Phân quyền mà thiếu năng lực và kiểm soát độc lập sẽ làm suy yếu chính mục tiêu bảo vệ người dân.
Với ô nhiễm không khí, công bố chỉ số chất lượng không khí mà không hướng dẫn hành động sẽ chưa đủ hữu ích. Người cao tuổi, trẻ em và những nhóm nhạy cảm cần khuyến cáo cụ thể để biết cách tự bảo vệ; dữ liệu môi trường cũng nên được liên thông với dữ liệu y tế, chẳng hạn số ca nhập viện do bệnh hô hấp và tim mạch, để đánh giá tác động thực tế. Đây là cách đưa sức khỏe cộng đồng từ một lời cảnh báo chung thành tiêu chí có thể theo dõi và dùng làm căn cứ chính sách.
Cải cách tốt là giảm gánh nặng nhưng không giảm bảo vệ
Không phải dự án nào cũng nên chịu cùng một quy trình. Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nêu vướng mắc của các cơ sở xạ trị, y học hạt nhân khi phải thực hiện đánh giá tác động môi trường tương tự cơ sở phóng xạ không phục vụ y tế, dù các cơ sở này đã chịu thẩm định và giám sát an toàn bức xạ. Ông đề nghị có quy định riêng, theo hướng miễn đánh giá tác động môi trường khi đã được thẩm định an toàn hoặc lồng ghép thủ tục, nhằm tháo gỡ trở ngại cho người bệnh.
Hướng đi hợp lý không phải giữ mọi thủ tục tiền kiểm như cũ, cũng không phải mặc nhiên miễn trừ trên diện rộng. Cần phân loại theo rủi ro, duy trì đánh giá nghiêm với dự án gần cộng đồng và xây dựng hệ thống hậu kiểm có dữ liệu đáng tin cậy, kiểm tra định kỳ cùng chế tài thực thi được. Chỉ khi các hàng rào đó vận hành, việc giảm trên 90% thủ tục mới là cải cách có trách nhiệm. Nếu không, sự thuận tiện hành chính sẽ được đổi bằng một rủi ro mà người dân không được lựa chọn.
