Siêu trường: Bài toán quản trị mới nhưng rủi ro cũ về chất lượng
“Siêu trường” là những cơ sở giáo dục có quy mô từ vài nghìn đến hơn 10.000 học sinh, hình thành sau các đợt sáp nhập và tái cấu trúc mạng lưới trường công lập, tạo ra áp lực lớn lên cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và chất lượng giáo dục nói chung. Việc sắp xếp hệ thống trường học đã được triển khai trên phạm vi cả nước và cơ bản hoàn thành vào ngày 30/8, giúp giảm gần 19.000 đầu mối trường công. Ở Hà Nội, số trường mầm non, tiểu học, THCS giảm từ hơn 2.160 xuống còn 938, tương đương 56,6% chỉ trong một lần tổ chức lại. Đổi lại, thành phố xuất hiện các siêu trường Hà Nội với hơn 3.500, 5.000, thậm chí 6.100 học sinh mỗi trường. Về nguyên tắc, Bộ quản lý trung ương yêu cầu chuyển từ “quản lý” sang “quản trị”, tăng ứng dụng công nghệ, dữ liệu số để điều hành thống nhất. Nhưng từ góc nhìn người học và giáo viên, câu hỏi đáng giá hơn là: hệ thống được tinh gọn, còn lớp học và tiết học thì sao?
THCS Hoàng Liệt và nhóm siêu trường Hà Nội: Quy mô khổng lồ, lớp học đông nghịt
Hà Nội hiện có hơn 20 trường quy mô từ 3.500 học sinh trở lên, chủ yếu ở khu vực nội thành đang đô thị hóa nhanh. Trường THCS Hoàng Liệt là điển hình của siêu trường Hà Nội với hơn 6.100 học sinh, 121 lớp và khoảng 220 giáo viên, nhân viên. Một trường THCS nhưng sĩ số tương đương cả một quận nhỏ; tiểu học Nha Trang thậm chí lên tới hơn 10.500 học sinh, có một hiệu trưởng và 13 phó hiệu trưởng, cùng 12 phân hiệu, 5 điểm trường và 287 lớp học. Cấu trúc này buộc ban giám hiệu phải vận hành như một hệ thống hành chính thu nhỏ: phân quyền mạnh cho phó hiệu trưởng, tổ bộ môn, áp dụng công nghệ quản lý dữ liệu học sinh, chuyên môn, tài sản. Về mặt lý thuyết, quy mô lớn có thể tận dụng tốt hơn nguồn lực chung, giảm đầu mối. Nhưng trên thực tế, lớp học đông, xếp thời khóa biểu dày đặc, khoảng cách thầy – trò bị kéo giãn. Nếu không có giới hạn rõ ràng về sĩ số, “tiết kiệm đầu mối” rất dễ biến thành “quá tải học sinh” trong từng phòng học.
Nguyễn Văn Trỗi – siêu trường TP.HCM: Thiếu 50 giáo viên và lớp học ghép
Ở TP.HCM, THCS Nguyễn Văn Trỗi với hơn 5.000 học sinh và 112 lớp là trường đông nhất, kéo theo áp lực liên tục về giáo viên, lớp học và cơ sở vật chất. Biên chế năm học 2026–2027 cho thấy trường còn thiếu khoảng 50 giáo viên. Những môn thiếu giáo viên trải rộng từ tin học, âm nhạc, mỹ thuật đến hoạt động trải nghiệm, lịch sử và địa lý. Vì khan hiếm phòng học và thiếu giáo viên, nhà trường phải ghép lớp, có tiết học hoạt động trải nghiệm, giáo dục địa phương được tổ chức trong không gian ngoài trời tạm bợ. Sĩ số mỗi lớp hiện dao động 45–50 học sinh, một mức khá cao nhưng vẫn được xem là “chấp nhận được” trong bối cảnh chỉ có một trường THCS tiếp nhận gần 2.000 học sinh tốt nghiệp từ 5 trường tiểu học quanh phường An Phú mỗi năm. Theo hiệu trưởng, chuyển đổi số, dạy học online hoặc kết hợp lớp được xem như giải pháp tình thế để duy trì hoạt động dạy học. Vấn đề là, những giải pháp đó đang tạm vá lỗ hổng thiếu giáo viên chứ chưa thực sự bảo vệ chất lượng giáo dục.
Khi một số môn bị co hẹp: chất lượng giáo dục trả giá thế nào?
Nguy cơ lớn nhất của siêu trường không phải là sự hoành tráng trong con số, mà là những gì đang bị lặng lẽ cắt xuống từ chương trình. Phụ huynh Nguyễn Văn Trỗi phản ánh rằng nhiều lớp không được học đầy đủ môn giáo dục công dân, hoạt động trải nghiệm, giáo dục địa phương, âm nhạc, mỹ thuật; cuối kỳ chỉ được phát đề cương để tự học thuộc rồi thi. Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống đang ưu tiên tồn tại hơn là chất lượng giáo dục. Trong khi đó, trường khẳng định “không bỏ môn nào vì đó là vi phạm chuyên môn”. Hai câu chuyện trái chiều cùng tồn tại, phản ánh khoảng cách giữa quy chuẩn trên giấy và thực tế trong lớp. Khi lịch sử, địa lý chỉ còn 2 tiết/tuần thay vì 3 ở khối 9 như phụ huynh lo ngại, học sinh phải chuẩn bị thi vào lớp 10 trong điều kiện ít thời gian hơn, kiến thức mỏng hơn. Quá tải học sinh kết hợp thiếu giáo viên đang tác động trực tiếp lên quyền được học đầy đủ, đa dạng môn học – cốt lõi của chất lượng giáo dục mà hệ thống nói mình đang bảo vệ.
Từ tinh giản đầu mối đến bình thường hóa sĩ số: cần một giới hạn cho siêu trường
Việc sắp xếp mạng lưới trường công lập, giảm gần 19.000 đầu mối và điều chuyển hơn 32.620 hiệu trưởng, phó hiệu trưởng không phải là bước lùi; đó là nỗ lực tái cấu trúc để hệ thống gọn hơn, rõ trách nhiệm hơn. Nhưng khi trường tiểu học Nha Trang có hơn 10.500 học sinh, THCS Hoàng Liệt vượt 6.100 em, Nguyễn Văn Trỗi hơn 5.000 em và thiếu tới 50 giáo viên, chúng ta phải thành thật đặt câu hỏi: đâu là giới hạn chấp nhận được cho một trường phổ thông? Bộ quản lý trung ương đã yêu cầu các trường tăng ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, đồng bộ dữ liệu học sinh, đội ngũ, tài chính và tài sản. Nhà trường ở An Phú cũng dự tính nếu đến cuối tháng 10 chưa tuyển được giáo viên, sẽ tự thuê giáo viên hợp đồng bằng nguồn lực của mình. Những động thái này cho thấy hệ thống đang cố gắng xoay xở. Tuy vậy, không một phần mềm, không một hợp đồng tạm thời nào có thể thay thế được lớp học với sĩ số hợp lý, đủ giáo viên đứng lớp và chương trình không bị co hẹp. Nếu tiếp tục bình thường hóa siêu trường không kèm chuẩn giới hạn về sĩ số, giáo viên và môn học, chúng ta đang đánh cược tương lai học sinh để đổi lấy một mạng lưới trường “gọn” trên giấy.
