AI, trung tâm dữ liệu và cú sốc nhu cầu năng lượng mới
Sóng đầu tư trung tâm dữ liệu AI Đông Nam Á là làn sóng xây dựng các cơ sở hạ tầng tính toán công suất lớn phục vụ trí tuệ nhân tạo, kéo theo nhu cầu điện tăng vọt, buộc các quốc gia phải cấp tốc tìm thêm nguồn cung năng lượng và đối mặt với những đánh đổi giữa an ninh năng lượng, chi phí và mục tiêu khí hậu. Theo Wood Mackenzie, công suất các dự án trung tâm dữ liệu trong khu vực có thể tăng hơn 3 lần, từ 2,8 GW hiện nay lên 9,4 GW vào năm 2035. Lượng điện tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu có thể nhảy từ khoảng 17 TWh lên 57 TWh. Đây không còn là câu chuyện hạ tầng số thuần túy, mà là cú sốc cấu trúc với cả hệ thống năng lượng khu vực.
Tham vọng tăng trưởng và các mục tiêu khí hậu của Đông Nam Á đang đứng trước sức ép khi chi phí cung cấp năng lượng cho các nền kinh tế chuyển dịch sang trí tuệ nhân tạo ngày càng tăng cao. Nói thẳng: AI đang đốt điện nhanh hơn nhiều so với tốc độ khu vực bổ sung công suất nguồn mới. Tệ hơn, cú sốc này diễn ra đúng lúc an ninh năng lượng bị thử thách bởi căng thẳng Trung Đông khiến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz gần như tê liệt, làm gián đoạn một phần lớn nguồn cung khí đốt toàn cầu.
Khi khí nội địa suy giảm và điện tái tạo chưa kịp lớn
Vấn đề cốt lõi không phải Đông Nam Á thiếu tham vọng năng lượng sạch, mà là thiếu thời gian và hạ tầng để nâng điện tái tạo Đông Nam Á lên mức đủ ổn định cho các tải 24/7 như trung tâm dữ liệu. Các trung tâm dữ liệu của những công ty công nghệ lớn đòi hỏi nguồn điện liên tục, không thể lệ thuộc vào mây mưa của tự nhiên. Trong khi đó, nguồn khí nội địa tại nhiều quốc gia bắt đầu đạt đỉnh và suy giảm. Malaysia và Thái Lan là ví dụ điển hình khi làn sóng đầu tư trung tâm dữ liệu diễn ra đúng thời điểm sản lượng khí trong nước bước vào xu hướng giảm.
Trong bối cảnh hệ thống lưu trữ điện quy mô lớn bằng pin vẫn chưa đủ trưởng thành về mặt thương mại, các nhà máy điện khí chu trình hỗn hợp được xem là lựa chọn khả dĩ để đảm bảo nguồn điện liên tục. Một số chuyên gia cho rằng cú sốc giá LNG hiện nay có thể và nên là cú hích để đẩy nhanh điện mặt trời, điện gió và hydrogen. Nhưng nói vậy không có nghĩa điện tái tạo có thể ngay lập tức thay thế vai trò tải nền. Khi chưa có giải pháp lưu trữ rẻ và bền, gió và mặt trời vẫn chỉ là nửa câu trả lời.
LNG: phao cứu sinh tạm thời hay cái bẫy dài hạn?
Khi khí nội địa co lại và điện tái tạo chưa đủ ổn định, LNG trở thành phao cứu sinh mặc định. Wood Mackenzie ước tính riêng làn sóng trung tâm dữ liệu có thể khiến tốc độ tăng trưởng nhu cầu LNG hàng năm của Đông Nam Á cao hơn khoảng 16% trong giai đoạn đến năm 2035. Các Bộ trưởng Năng lượng khu vực đã phải nhóm họp để bàn cách đối phó tình trạng giá LNG tăng kéo dài do căng thẳng Trung Đông. Nhu cầu LNG tăng đột biến không chỉ là bài toán tiền, mà còn là rủi ro địa chính trị khi ít nhất 1/5 nguồn cung khí đốt thế giới bị thu hẹp hoặc gián đoạn.
Thái Lan đặt mục tiêu tăng 40% công suất tiếp nhận LNG, từ mức 19 triệu tấn mỗi năm hiện nay, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng mạnh. Singapore, với khoảng 95% hệ thống điện phụ thuộc vào khí đốt, đang tiến tới kịch bản LNG trở thành nguồn cung gần như toàn bộ cho hệ thống khí đốt vào năm 2035 khi nguồn khí đường ống từ Indonesia và Malaysia suy giảm. Trớ trêu là, trong ngày đầu tiên của một hội nghị năng lượng lớn, các nhà hoạch định chính sách phải vừa kêu gọi cách tiếp cận thực tế hơn với mục tiêu net zero, vừa thúc đẩy hợp tác để bảo đảm nguồn cung LNG giá phải chăng. Nói cách khác, LNG đang được nâng lên tầm “nhiên liệu chuyển tiếp”, nhưng hoàn toàn có nguy cơ trở thành cái bẫy khóa chặt khu vực vào quỹ đạo phát thải cao thêm vài thập kỷ.
Việt Nam trong cuộc đua trung tâm dữ liệu: cơn khát điện không thể xem nhẹ
Việt Nam đang nổi lên như điểm đến mới của trung tâm dữ liệu AI Đông Nam Á, khi các hub truyền thống như Singapore bị giới hạn về đất, điện và dư địa mở rộng. Hàng loạt dự án trung tâm dữ liệu quy mô lớn đang đổ vào, với sự tham gia của các tập đoàn công nghệ toàn cầu và các liên danh trong nước. Theo một báo cáo chuyên ngành, khu vực Đông Nam Á chiếm khoảng một nửa công suất trung tâm dữ liệu đang xây dựng ở châu Á – Thái Bình Dương. Việt Nam dù vẫn là thị trường nhỏ, nhưng được đánh giá là điểm đến hấp dẫn cho các nhà vận hành hyperscale, nhà cung cấp đám mây và công ty AI đang săn tìm công suất mới.
Vấn đề là hạ tầng điện có theo kịp hay không. Cường cảnh báo rằng nếu không tăng đầu tư vào các nguồn điện tin cậy, Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ thiếu điện ngay từ những năm tới. Câu hỏi lớn nhất, theo các chuyên gia, là liệu hạ tầng điện có theo kịp tốc độ phát triển của AI và trung tâm dữ liệu. Việt Nam được khuyến nghị phải đảm bảo đủ nguồn điện, tăng cường kết nối quốc tế và xây dựng môi trường pháp lý ổn định nếu muốn trở thành hub khu vực. Ngắn gọn: nếu không giải bài toán an ninh năng lượng Việt Nam với tầm nhìn khu vực, làn sóng đầu tư hàng tỷ vào trung tâm dữ liệu có thể biến thành gánh nặng cho lưới điện và cho cả mục tiêu giảm phát thải.
Thoát bẫy LNG: Đông Nam Á cần một chiến lược điện khu vực
Ý tưởng đáng chú ý nhất trên bàn nghị sự hiện nay không phải thêm một bến LNG, mà là một lưới điện ASEAN. Trong ngắn hạn, các nước trong khu vực kỳ vọng sẽ cùng nhau phát triển lưới điện ASEAN. Theo đó, các nước Đông Nam Á có thể kết nối và chia sẻ nguồn điện, đặc biệt là điện từ năng lượng tái tạo, qua đó giảm chi phí, hạn chế lãng phí điện và cắt giảm phát thải, hướng tới một hệ thống năng lượng bền vững và an toàn hơn. Nếu làm được, trung tâm dữ liệu AI không còn buộc từng nước phải tự lo toàn bộ nguồn tải nền; công suất gió, mặt trời dư thừa ở nước này có thể cấp cho dữ liệu ở nước khác.
Nhưng để tránh biến lưới điện ASEAN thành “lưới LNG ASEAN”, khu vực cần một chiến lược rõ ràng: giới hạn thời gian phụ thuộc mạnh vào LNG; ưu tiên đầu tư truyền tải liên quốc gia và lưu trữ năng lượng; gắn mọi giấy phép trung tâm dữ liệu mới với lộ trình tăng tỷ lệ điện tái tạo Đông Nam Á và giảm phát thải. Nhu cầu LNG tăng đột biến do AI là thực tế, nhưng không thể là cái cớ kéo dài tuổi thọ nhiên liệu hóa thạch. Kết luận hợp lý duy nhất lúc này là: hoặc Đông Nam Á nhanh chóng dùng cú hích AI để tái cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng linh hoạt, sạch hơn, hoặc chấp nhận một khủng hoảng năng lượng khu vực kéo dài, với LNG ở trung tâm và mục tiêu net zero ở rìa.
