Đào tạo nghề nông thôn: Không chỉ là lớp học, mà là lối thoát khỏi bẫy nghèo
Đào tạo nghề nông thôn là quá trình tổ chức các khóa học kỹ năng lao động ngắn hạn, gắn với điều kiện đất đai, tập quán sản xuất và nhu cầu thị trường ở từng địa phương, nhằm giúp người dân – đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số và hộ nghèo – nâng cao kiến thức, tay nghề và ý thức lao động để tìm việc làm hoặc tự tạo sinh kế bền vững. Những ngày đầu tháng 9, tại xã Đức Cơ, Gia Lai, hàng chục lao động là đồng bào dân tộc thiểu số tranh thủ buổi tối đến nhà rông, nhà sinh hoạt cộng đồng để học nghề trồng rau sạch, cạo mủ cao su, theo chương trình giảm nghèo bền vững do UBND xã tổ chức 3 lớp cho 70 học viên. Đây không phải câu chuyện học cho có, mà là bước đi cụ thể để người nông thôn thoát khỏi phụ thuộc duy nhất vào nương rẫy và thu nhập bấp bênh.
Kỹ năng lao động và tác phong mới: Từ nhà rông đến nhà máy
Điểm đáng giá nhất của các lớp đào tạo nghề nông thôn là sự thay đổi bên trong người lao động: họ có kỹ năng lao động rõ ràng, hiểu việc mình làm và có tác phong kỷ luật hơn. Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên tại Đức Cơ xác định đào tạo nghề cho lao động nông thôn, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, để họ trở thành nguồn nhân lực trực tiếp sản xuất, dịch vụ; qua lớp nghề, người lao động được trang bị năng lực thực hành một nghề đơn giản, ý thức kỷ luật và tác phong công nghiệp. Khi học kỹ thuật trồng rau sạch, người như chị Rơ Mah H’jeng không còn trồng rau theo thói quen mà quan tâm đến an toàn, sức khỏe người tiêu dùng, tạo nền tảng để mở rộng sản xuất rau sạch cho nhà hàng, siêu thị. Chính sự nâng cấp về kỹ năng và nhận thức này mới là “cú hích” giúp họ dám nghĩ đến việc làm ổn định ngoài nương rẫy, chứ không chỉ lo cái ăn từng ngày.
Đào tạo sát nhu cầu địa phương: Học để làm, không phải để cất chứng chỉ
Nếu đào tạo nghề nông thôn xa rời nhu cầu thực tế, nó sẽ bị người dân bỏ qua. Những mô hình hiện nay cho thấy bài học ngược lại: chọn nghề từ chính nhu cầu và điều kiện địa phương. Ở Đức Cơ, chương trình nghề tập trung vào trồng rau sạch, cạo mủ cao su – những công việc gắn với đất đai và doanh nghiệp đang hoạt động tại chỗ. Tại một phường Bình Thuận khác, khóa đào tạo tập trung vào trồng cây chanh, với nội dung thiết kế để học viên có thể áp dụng trực tiếp vào sản xuất nông nghiệp của gia đình. Một điểm đáng chú ý là nghề được chọn dựa trên nhu cầu thực tế của người dân; với lao động nông thôn, học nghề phù hợp điều kiện đất, phương thức sản xuất, khả năng gia đình mới tạo ý nghĩa thiết thực. Quan điểm “học để làm, không để cất chứng chỉ” buộc chính quyền và cơ sở đào tạo phải khảo sát kỹ thị trường lao động địa phương trước khi mở lớp – và đó là bước chuyển quan trọng của chính sách.
Cơ hội việc làm và sinh kế bền vững: Từ lớp học nghề đến thu nhập ổn định
Điểm kiểm chứng rõ nhất cho hiệu quả đào tạo nghề nông thôn là cơ hội việc làm và thu nhập sau khóa học. Khảo sát của UBND xã Đức Cơ cho thấy, sau đào tạo nghề, nhiều lao động đã có kỹ năng, thu nhập tốt từ việc làm, đời sống được ổn định hơn. Có người nâng cao năng suất, chất lượng vườn cà phê, vườn điều; có người tham gia tổ thợ nề, thợ điện và theo chân nhà thầu xây dựng công trình trong và ngoài xã. Đặc biệt, học viên có kỹ năng chăm sóc, cạo mủ cao su thuận lợi xin việc ở các công ty và đơn vị kinh tế đóng trên địa bàn, được cam kết tiếp nhận làm công nhân sau khi có chứng chỉ nghề. Trong khi đó, lớp trồng chanh ở Bình Thuận coi mục tiêu đào tạo trong mối liên hệ trực tiếp giữa học nghề, sản xuất, việc làm và thu nhập; khi người dân có thêm kiến thức và kỹ năng, khả năng tự tạo công việc nhờ tận dụng đất đai, nhân lực của gia đình cũng tăng lên, giúp họ bớt phụ thuộc vào việc làm thuê bên ngoài.
Từ chương trình mục tiêu đến cuộc chuyển nghề ở nông thôn
Đào tạo nghề nông thôn đang dần trở thành trụ cột của các chương trình giảm nghèo bền vững, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào cách triển khai. Theo một chương trình được Thủ tướng phê duyệt về đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông thôn đến năm 2030, mục tiêu là đổi mới toàn diện, nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo nghề cho lao động nông thôn, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động, cơ cấu kinh tế, giải quyết việc làm, tăng thu nhập và rút ngắn khoảng cách về tỷ lệ lao động qua đào tạo giữa nông thôn và thành thị. Mục tiêu đến năm 2030, bình quân mỗi năm sẽ đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng kỹ năng nghề cho khoảng 1,5 triệu lao động nông thôn, trong đó khoảng 70% là người dân tộc thiểu số; tỷ lệ có việc làm sau đào tạo dự kiến trên 85% – một bước chuyển nghề quy mô lớn ở nông thôn. Song song, dự án phát triển giáo dục nghề nghiệp và việc làm bền vững yêu cầu tăng phối hợp giữa chính quyền địa phương, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và các tổ chức xã hội trong khâu tuyên truyền, tuyển sinh, đào tạo và hỗ trợ sau đào tạo. Nếu những cam kết này được thực hiện đến nơi đến chốn, đào tạo nghề sẽ không còn là khẩu hiệu mà là con đường thực tế để người nông thôn thoát bẫy nghèo một cách chủ động.
