Net-zero không còn là khẩu hiệu: TP.HCM tự đặt mình vào thế phải thay đổi
Phát thải ròng bằng 0 là trạng thái mà tổng lượng khí nhà kính do hoạt động kinh tế – xã hội tạo ra được cân bằng bằng lượng khí được cắt giảm hoặc hấp thụ, giúp đô thị duy trì môi trường sống trong lành, giảm rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu lâu dài. Ngay tại họp báo kinh tế – xã hội, TP.HCM đã hé lộ một chương trình hành động mới nhằm triển khai kết luận của Trung ương Đảng về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới. Việc đặt mục tiêu xử lý dứt điểm các điểm nóng môi trường trước 2030 và hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào 2045 là một bước đi táo bạo. Táo bạo, bởi nó buộc chính quyền phải đối mặt trực diện với những bất cập cố hữu: ô nhiễm không khí, kênh rạch đen đặc, chất thải rắn tồn đọng và hệ thống giao thông đang là nguồn phát thải lớn.
Lộ trình 2030–2045: tham vọng cao, nhưng có đủ cụ thể?
Điểm mạnh của lộ trình lần này là không dừng ở tuyên ngôn, mà gắn với các mốc thời gian và chỉ tiêu định lượng. Đến năm 2030, TP.HCM đặt mục tiêu “kiểm soát chặt các nguồn thải lớn, xử lý dứt điểm các điểm nóng vấn đề môi trường gây bức xúc”. Đồng thời, thành phố đề xuất tỉ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt cả đô thị lẫn nông thôn đạt 100%, và tỉ lệ chôn lấp trực tiếp chất thải rắn bị khống chế dưới 10%. Đến năm 2045, tầm nhìn là một môi trường sống trong lành, hướng tới phát thải ròng bằng 0. Bản dự thảo còn xây dựng 18 chỉ tiêu trên 6 nhóm lĩnh vực từ nguồn lực tài chính, kiểm soát ô nhiễm, bảo tồn thiên nhiên, ứng phó thiên tai – khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính đến tăng trưởng xanh. Đây là khung chính sách tương đối đầy đủ, nhưng câu hỏi lớn là khả năng thực thi trong một đô thị hơn 15 triệu dân với cấu trúc kinh tế và thói quen tiêu dùng hiện nay.
Đô thị xanh TP.HCM: không chỉ trồng cây, mà phải tái cấu trúc không gian sống
Nếu coi phát thải ròng bằng 0 là đích đến, thì đô thị xanh TP.HCM chính là không gian để mục tiêu ấy hiện hữu. Dự thảo nhấn mạnh phát triển không gian xanh, mảng xanh đô thị là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên và lâu dài của cả hệ thống, vượt ra khỏi cách tính truyền thống dựa trên chỉ tiêu công trình xanh hay tỉ lệ che phủ rừng. Cụ thể hơn, thành phố đặt trọng tâm vào mở rộng công viên cây xanh, tăng bề mặt thấm nước đô thị, phục hồi mảng xanh gắn với các tuyến kênh rạch và mặt nước. Đây là cách tiếp cận đúng: đô thị xanh không chỉ “đẹp” hơn, mà còn giúp giảm ngập, hạ nhiệt độ đô thị, tăng khả năng hấp thụ carbon và cải thiện sức khỏe cộng đồng. Tuy vậy, việc mở rộng không gian xanh sẽ chạm tới lợi ích đất đai, quy hoạch và đầu tư – những nhóm vốn không dễ nhường chỗ cho cây xanh nếu thiếu quyết tâm chính trị và cơ chế bồi thường, tái định cư hợp lý.
Kiểm soát khí thải giao thông: điểm nghẽn hay bàn đạp cho chuyển đổi xanh?
Với gần 12,82 triệu phương tiện giao thông đường bộ, trong đó khoảng 11,5 triệu xe máy và 1,28 triệu ô tô cùng gần 600.000 phương tiện kinh doanh vận tải, giao thông rõ ràng là “điểm nghẽn carbon” của thành phố. Đề án chuyển đổi xanh giao thông đặt mục tiêu kiểm soát khí thải, từng bước thay thế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch bằng xe điện, năng lượng xanh, đồng thời tái cấu trúc giao thông đô thị theo hướng hiện đại, bền vững. Quan trọng hơn, lộ trình được thiết kế để “thích nghi từng bước, không gây xáo trộn”: ưu tiên chuyển đổi xe buýt, taxi, xe hợp đồng, xe công nghệ và các phương tiện kinh doanh vận tải trước, trong khi xe máy và ô tô cá nhân sẽ đi theo lộ trình nâng dần tiêu chuẩn khí thải, kết hợp hỗ trợ tài chính và phát triển hạ tầng. Nếu quy hoạch đúng, đây có thể trở thành bàn đạp để giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và đưa giao thông công cộng lên vị trí chủ đạo.
Hạ tầng năng lượng và quản trị: điều kiện để lời hứa net-zero không bị “trôi”
Chuyển đổi giao thông xanh không thể thành công nếu thiếu nền tảng hạ tầng năng lượng và quản trị dữ liệu đồng bộ. Theo đề án, TP.HCM dự kiến phát triển hơn 18.000 trụ sạc và trên 33.000 tủ đổi pin trên toàn địa bàn – con số cho thấy thành phố nhìn rõ quy mô đầu tư cần thiết. Vùng phát thải thấp trong khu vực nội đô dự kiến được ưu tiên hơn 3.300 trụ sạc nhanh và khoảng 8.900 tủ đổi pin, tạo điều kiện cho xe buýt, taxi và phương tiện cá nhân sử dụng điện. Song song, thành phố sẽ xây dựng hệ thống quản lý gồm kiểm định khí thải, camera giám sát, quan trắc chất lượng không khí và nền tảng số hỗ trợ người dân tiếp cận chính sách. Đây là bước mà nhiều đô thị thường bỏ quên: không có dữ liệu, không thể có quản trị môi trường hiệu quả. Sau cùng, người dân sẽ là đối tượng hưởng lợi rõ ràng nhất khi chất lượng không khí cải thiện, không gian xanh mở rộng và hệ thống giao thông an toàn, tiện nghi hơn.
