Đồ gỗ cổ kính: Di sản sống trong mỗi nếp nhà Việt
Đồ gỗ cổ kính là những món nội thất bằng gỗ có tuổi đời hàng trăm năm, gắn với đời sống, lịch sử và ký ức của nhiều thế hệ trong một gia đình hoặc dòng họ, được trân trọng bảo tồn như di sản văn hóa sống chứ không chỉ như vật dụng sinh hoạt. Những chiếc sập gụ, trường kỷ, tủ chè hay ghế thờ càng cũ càng bộc lộ rõ giá trị của thời gian, trở thành điểm tựa tinh thần cho con cháu. Nhìn từ các câu chuyện cụ thể, có thể thấy bảo tồn nội thất truyền thống bằng gỗ không phải thú chơi xa xỉ mà là lựa chọn ý thức để giữ lại một phần di sản gỗ Việt trước nhịp sống công nghiệp hóa. Khi mỗi gia đình chọn lưu giữ thay vì bán đi, họ đang âm thầm tạo nên những “bảo tàng” nhỏ nhưng đầy linh hồn ngay trong không gian ở.
Ngôi nhà 110m² của cụ Vương Đình Quế: Một bảo tàng đồ gỗ giữa làng Nhổn
Ở làng Tu Hoàng (Nhổn), căn nhà 2 tầng rộng khoảng 110m² của cụ Vương Đình Quế, 92 tuổi, và vợ là cụ Nguyễn Thị Cảnh, là nơi lưu giữ cả một kho báu đồ gỗ, sứ trăm năm tuổi mà cụ đã sưu tầm suốt bảy thập kỷ. Từ năm 20 tuổi, khi còn đạp xe thồ qua khắp ngõ phố, làng quê Hà Nội và các tỉnh lân cận, cụ Quế đã âm thầm mua lại những món đồ gỗ cổ kính từ các gia đình không còn nhu cầu sử dụng. Có bộ trường kỷ hơn 155 năm tuổi được cụ mua với giá chỉ vài trăm đồng thời ấy – một con số cho thấy giá trị kinh tế lúc đó không tương xứng với giá trị lịch sử mà món đồ mang lại. Năm 2005, gia đình phá dỡ nhà cũ để xây ngôi nhà gỗ mới, kết hợp kiến trúc Huế với nhà truyền thống Bắc Bộ, tạo không gian đúng nghĩa cho di sản gỗ Việt được thở và “sống” cùng chủ nhân.
Chiếc ghế gỗ cao hơn 2m ở từ đường Nguyễn Hầu: Khi nội thất hàng trăm năm hóa linh thiêng
Tại gian thờ chính của di tích lịch sử – văn hóa dòng họ Nguyễn Hầu ở xã Hoằng Lộc, Thanh Hóa, chiếc ghế gỗ cao hơn 2m, chân dài hơn 1m tạo hình chữ X, đã được gìn giữ gần 500 năm như báu vật. Theo lời các bậc cao niên, đây là ghế gắn với Tiến sĩ Nguyễn Thanh (1506-1545), người từng giữ chức Hiến sát phó sứ Thanh Hoa. Qua thời gian, chiếc ghế gần như không còn được ngồi mà trở thành đồ thờ đặt tại gian chính, mang trên mình nhiều dấu tích của thời gian. Điều đáng nói là dù gia phả không ghi chép đầy đủ, không ai còn biết chính xác loại gỗ hay hồ sơ gốc của hiện vật, câu chuyện về ghế vẫn được truyền miệng qua các thế hệ. Sự mòn đi ở chân ghế do người dân xưa đến cạo bột gỗ chữa bệnh cho bò, khiến nó vừa là chứng tích của niềm tin dân gian, vừa nhắc nhở rằng di sản gỗ Việt dễ bị tổn thương nếu không có ý thức bảo tồn rõ ràng.
Giữ đồ gỗ cổ để giữ ký ức: Giá trị vượt xa tiền bạc
Nhìn lại hành trình của cụ Quế và dòng họ Nguyễn Hầu, điểm chung là cả hai đều đặt giá trị lịch sử, văn hóa, câu chuyện gia tộc lên trên giá trị kinh tế của đồ gỗ cổ. Cụ Quế khẳng định sưu tầm đồ cổ không dừng ở vẻ ngoài hay giá trị vật chất, mà quan trọng nhất là hiểu nguồn gốc, chất liệu, kiểu dáng và ý nghĩa riêng của từng món đồ. Với chiếc ghế gần 500 năm ở Hoằng Lộc, dù thiếu tài liệu ghi chép và nhiều chi tiết bị thời gian xóa mờ, các thế hệ vẫn kiên trì lưu truyền câu chuyện quanh hiện vật. Đó là cách họ bảo tồn nội thất truyền thống như một phần căn cước. Khi những sập gụ, trường kỷ, ghế thờ được nhìn như nhân chứng của gia đình, mỗi vết xước, mỗi mảng gỗ đã mòn trở thành đoạn ký ức. Và chính ký ức này mới là thứ không thể định giá bằng tiền. Bán đi một món đồ gỗ cổ kính không chỉ là mất một tài sản, mà là cắt đứt một sợi nối với quá khứ.
Bảo tồn di sản gỗ Việt: Từ nếp nhà đến trách nhiệm cộng đồng
Câu chuyện của những ngôi nhà và từ đường nói trên gợi ra một thực tế: di sản gỗ Việt đang được giữ chủ yếu nhờ tình yêu tự phát của các gia đình, chứ hiếm khi dựa trên kiến thức hệ thống về vật liệu hay kỹ thuật truyền thống. Việc chân chiếc ghế ở dòng họ Nguyễn Hầu bị mòn vì người dân cạo gỗ chữa bệnh cho bò, hay việc thiếu hồ sơ xác thực về nguồn gốc hiện vật, cho thấy khoảng trống về hướng dẫn bảo tồn. Ngược lại, ngôi nhà gỗ 2 tầng của cụ Quế, với tầng trên kết cấu năm gian hai dĩ, chồng rường, xà đùi, kẻ ngồi, cửa bức bàn bằng lim, dổi, trắc, cho thấy khi chủ nhà có ý thức thiết kế không gian phù hợp, nội thất hàng trăm năm được “ở đúng chỗ” và phát huy ý nghĩa. Từ những câu chuyện này, có thể nói trách nhiệm bảo tồn không chỉ thuộc về hậu duệ gia đình, mà cần sự quan tâm của cộng đồng, chuyên gia và hệ thống di sản để những báu vật gỗ không bị mất dần vào quên lãng.
