Báu vật từ cội nguồn: triển lãm gốm cổ Việt Nam như một cuộc trở về
“Báu vật từ Cội nguồn” là một triển lãm bảo tàng chuyên đề về gốm cổ Việt Nam, trưng bày 25 cổ vật gốm tiêu biểu từ các văn hóa Phùng Nguyên và Sa Huỳnh – Đông Sơn, nhằm giúp công chúng hôm nay nhìn lại hành trình lịch sử, nhận ra dấu tay tổ tiên và cảm nhận sâu sắc hơn về cội nguồn văn hóa của mình. Điều đáng nói ở triển lãm này là nó không coi cổ vật gốm như những món đồ quý hiếm để ngắm cho vui, mà như những nhân chứng sống của di sản văn hóa. Tổ chức vào tối 28/8 tại Bảo tàng Gốm Thời dựng nước, phường An Khánh, TP.HCM, sự kiện gắn trực tiếp với dòng chảy lịch sử khi diễn ra nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 (1945 – 2026). Điều đó khiến mỗi hiện vật gốm trong không gian bảo tàng không chỉ đẹp mà còn mang trọng lượng ký ức, buộc người xem phải tự hỏi: mình đang đứng ở đâu trên lớp trầm tích văn minh Việt dài hàng nghìn năm.
Phùng Nguyên: những đường nét đầu tiên của nghệ thuật gốm Việt cổ
Nhóm hiện vật Phùng Nguyên trong triển lãm là lời nhắc thẳng thắn rằng văn minh Việt không bắt đầu từ trống đồng mà từ đất và lửa. Văn hóa Phùng Nguyên phân bố ở vùng trung du và châu thổ Bắc Bộ, có niên đại khoảng 4.000 – 3.500 năm cách ngày nay, thuộc sơ kỳ thời đại đồ đồng ở miền Bắc. 9 hiện vật gốm được chọn lọc – bát bồng, bình miệng loe, cổ thót, thân phình, bình chân đế… – là những thử nghiệm tạo hình đầu tiên, cho thấy tư duy tạo khối ngày càng phong phú, kể cả những mảnh gốm mang đặc điểm chuyển tiếp Phùng Nguyên – Đồng Đậu. Trên bề mặt gốm miết láng, kỹ thuật khắc vạch, in chấm, chấm dải, văn thừng, in nan đan tạo nên các mô-típ chữ S và biến thể được tổ chức thành băng hoa văn giàu nhịp điệu. Đây không còn là đồ dùng thô sơ của cư dân tiền sử, mà là tuyên ngôn thẩm mỹ: cư dân Việt cổ đã sớm có trình độ kỹ thuật và cảm quan nghệ thuật tinh tế, đủ để mở đầu một chặng phát triển quan trọng của các văn hóa tiền Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng.
Bình tạo hình bò: khi công năng và biểu tượng gặp nhau trên đất nung
Nếu phải chọn một hiện vật gốm để đối thoại lâu nhất, thì “Bình tạo hình bò” xứng đáng là trung tâm chú ý. Có niên đại khoảng 4.000 – 3.800 năm cách ngày nay, chiếc bình đỏ nhạt này kết hợp công năng của đồ đựng với hình tượng con bò trong tư thế đứng, thân dài, chân cao, sừng nhọn và thân tạo khoang rỗng. Người nghệ nhân Phùng Nguyên không sao chép tự nhiên mà khái quát, cách điệu, tạo một hình khối khỏe khoắn, cân đối, giàu biểu cảm; trên thân là những băng hoa văn chữ S nối tiếp – mô-típ đặc trưng của gốm Phùng Nguyên. Chi tiết táo bạo nhất là bộ phận sinh dục của con vật được thể hiện rõ, gợi liên tưởng đến quan niệm phồn thực, sức sinh sôi và sự tiếp nối của sự sống trong tư duy cộng đồng nông nghiệp cổ. Ở đây, gốm cổ Việt Nam không chỉ là đồ dùng mà là ngôn ngữ biểu tượng. Sự hòa quyện giữa công năng, tạo hình, hoa văn và hàm ý biểu tượng làm nên giá trị nghệ thuật đặc biệt, buộc người xem hôm nay phải nhìn di sản văn hóa với sự tôn trọng thay vì tò mò hời hợt.
Sa Huỳnh – Đông Sơn: gặp gỡ những không gian văn hóa trên thân gốm
15 hiện vật thuộc nhóm Sa Huỳnh – Đông Sơn trong triển lãm làm lộ rõ một điều: lịch sử Việt là lịch sử của giao lưu văn hóa, không phải những hòn đảo rời rạc. Sa Huỳnh và Đông Sơn là hai văn hóa khảo cổ tiêu biểu của thời đại kim khí trên lãnh thổ Việt Nam, hình thành trong những không gian địa lý khác nhau nhưng có vùng tiếp xúc, trao đổi đáng chú ý. Các bình dáng con tiện, cổ cao, vai xuôi, thân nở cùng chân đế cao hoặc thấp choãi cho thấy cấu trúc hình khối mạch lạc, vừa khỏe khoắn vừa thanh thoát; những đường gờ phân chia cổ – vai – thân – chân đế chính là “ngôn pháp” tạo hình của thời đại. Hoa văn chữ S biến thể, sóng nước, ô caro, tam giác, đường song song, chấm dải được tổ chức thành hệ thống trang trí có trật tự, không còn là những vệt ngẫu hứng. Từ Phùng Nguyên đến Phùng Nguyên Đông Sơn, ta thấy một đường dây liên tục của kỹ thuật, thẩm mỹ và đời sống tinh thần cư dân cổ trên hành trình hình thành diện mạo văn hóa Việt Nam. Gốm Sa Huỳnh – Đông Sơn vì thế không chỉ là cổ vật gốm của một vùng, mà là bản đồ cô đọng của sự giao lưu Bắc – Trung – Nam từ rất sớm.
Kết nối với tổ tiên: vì sao người trẻ nên bước vào bảo tàng hôm nay
Không khí khai mạc tối 28/8 tại Bảo tàng Gốm Thời dựng nước chứng minh rằng di sản văn hóa vẫn có sức hút nếu được kể lại đúng cách: đông đảo chuyên gia văn hóa, lịch sử, khảo cổ, đại diện các bảo tàng, văn nghệ sĩ, diễn viên đã đến tham dự triển lãm bảo tàng này. Nhưng đối tượng mà triển lãm muốn chạm tới rõ ràng là người trẻ. Triển lãm giới thiệu 25 hiện vật gốm tiêu biểu từ các nền văn hóa Phùng Nguyên và Sa Huỳnh – Đông Sơn nhằm giúp thế hệ mới có thêm cơ hội tìm hiểu sự đa dạng của các nền văn hóa hình thành trên lưu vực sông Hồng, sông Mã và những vùng đất khác, để từ đó có cảm nhận sâu sắc hơn về cội nguồn. Chia sẻ về tên gọi triển lãm, Giám đốc bảo tàng Phạm Gia Chi Bảo nói rằng “báu vật” không nằm ở giá trị vật chất, mà ở những gì còn lại từ cội nguồn, giúp con người hôm nay nhận ra mình đã bắt đầu từ đâu. Ông lý giải: khi có kết nối thì có tình cảm, có tình cảm thì có thương mến, và khi đã thương mến, ta muốn gìn giữ và trao lại cho những người đến sau. Đó là lời nhắc không dễ nghe: nếu người trẻ không bước vào bảo tàng hôm nay, những lớp trầm tích văn hóa Việt sẽ chỉ còn là trang sách xa lạ, thay vì một phần máu thịt của bản sắc mình.
