Chuỗi cung ứng ASEAN–Nhật Bản: Từ mở rộng sang phòng thủ chủ động
Chuỗi cung ứng giữa ASEAN và Nhật Bản là mạng lưới sản xuất, thương mại, đầu tư và năng lượng gắn kết các nền kinh tế Đông Nam Á với công nghiệp và công nghệ Nhật Bản, đang được hai bên chủ động tái cấu trúc để tăng khả năng chống chịu kinh tế và bảo đảm an ninh năng lượng khu vực trước làn sóng bất ổn địa chính trị, thương mại và năng lượng toàn cầu hiện nay. Tại Hội nghị tham vấn lần thứ 32 giữa các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN và Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản diễn ra ngày 20/9/2026 tại Manila, Philippines, yêu cầu “củng cố khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng” được đặt lên hàng đầu, phản ánh một bước chuyển tư duy: từ ưu tiên mở rộng sang bảo vệ các mắt xích chiến lược trước rủi ro lan truyền.
Địa chính trị và năng lượng: Lý do ASEAN–Nhật Bản buộc phải thay đổi
Điểm đáng nói trong hợp tác kinh tế ASEAN là động lực thay đổi đến từ rủi ro chứ không phải từ chu kỳ tăng trưởng bình thường. Các bộ trưởng thẳng thắn nhìn nhận môi trường kinh tế quốc tế đang bị kéo căng bởi căng thẳng địa chính trị, bất ổn thương mại và xung đột trong khu vực, làm xói mòn tính ổn định và khả năng dự báo của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa vốn ít dư địa chống đỡ. Cùng lúc, thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, với rủi ro tại các tuyến vận chuyển năng lượng trọng yếu có thể “gây ra tác động đáng kể đến chuỗi cung ứng toàn cầu”. Nói cách khác, ASEAN và Nhật Bản đang hành động vì nhận ra rằng nếu không củng cố an ninh năng lượng khu vực và chuỗi cung ứng, tăng trưởng sẽ dễ dàng bị đảo chiều chỉ bởi một cú sốc địa chính trị hay năng lượng bất ngờ.
Tái thiết chuỗi cung ứng bằng công nghệ, khoáng sản và năng lượng sạch
Trước vòng xoáy rủi ro, ASEAN Nhật Bản chuỗi cung ứng được định hình lại quanh những mắt xích mang tính chiến lược: chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng, nhiên liệu sinh học và kinh tế tuần hoàn. Nhật Bản đề xuất sáng kiến POWERR Asia trong lĩnh vực năng lượng và tài nguyên, cùng định hướng xây dựng Cộng đồng châu Á không phát thải ròng (AZEC) 2.0 như trục năng lượng mới cho khu vực. Nếu được triển khai thực chất, đây không chỉ là hợp tác kỹ thuật mà là nỗ lực tạo lớp “đệm an toàn” cho khả năng chống chịu kinh tế: đa dạng hóa nguồn nguyên liệu, bảo vệ các tuyến cung ứng năng lượng, đồng thời gắn tăng trưởng với chuyển đổi xanh. ASEAN cũng xác định hợp tác về khoáng sản quan trọng, chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng, khoa học – công nghệ và phát triển nguồn nhân lực là cấu phần ngày càng thiết yếu để tăng khả năng chống chịu kinh tế ASEAN–Nhật Bản trong thập kỷ tới.
FDAP và AJCEP: Nâng cấp khung hợp tác để phù hợp thời đại bất định
Điểm tích cực là ASEAN và Nhật Bản không chỉ nói về rủi ro mà đang chỉnh sửa toàn bộ khung hợp tác kinh tế cho phù hợp với thực tế mới. Tầm nhìn và Kế hoạch hành động về đồng sáng tạo kinh tế ASEAN–Nhật Bản đổi mới và bền vững giai đoạn 2023–2033 (FDAP) được coi là trục dài hạn để kết nối không gian số–vật lý, thúc đẩy đổi mới sáng tạo mở, phát triển nguồn nhân lực và tăng tính bền vững trong hợp tác kinh tế. Song song, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện ASEAN–Nhật Bản (AJCEP) – nền tảng của hợp tác thương mại song phương – không còn là “hiệp định tĩnh”: hai bên hoan nghênh nỗ lực nâng cấp AJCEP và thúc đẩy nghiên cứu khả thi của ERIA về các biện pháp tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Việc chú trọng nâng cấp hợp tác kinh tế ASEAN theo hướng gắn với khả năng chống chịu chuỗi cung ứng cho thấy khu vực ưu tiên chất lượng, không chỉ số lượng trao đổi thương mại.
Từ số liệu đến tương lai: Chuỗi cung ứng sẽ đổi hướng thế nào?
Quan hệ kinh tế ASEAN–Nhật Bản đã có nền tảng đáng kể: tổng kim ngạch thương mại hàng hóa hai chiều đạt 245,4 tỷ USD và dòng vốn FDI từ Nhật Bản vào ASEAN đạt 9,5 tỷ USD trong năm 2025, đưa Nhật Bản vào nhóm 5 đối tác thương mại và 5 nhà đầu tư FDI hàng đầu của ASEAN. Những con số này cho thấy dư địa hợp tác rất lớn, nhưng điều quan trọng hơn là hướng đi: hai bên chuyển trọng tâm từ mở rộng thương mại đơn thuần sang củng cố mắt xích chiến lược, đa dạng hóa nguồn cung và tăng khả năng chống chịu chuỗi cung ứng. Nếu tiến trình nâng cấp AJCEP, triển khai FDAP và các sáng kiến năng lượng như POWERR Asia, AZEC 2.0 diễn ra đúng tinh thần đã đề ra, chuỗi cung ứng ASEAN–Nhật Bản sẽ dịch chuyển từ mô hình phụ thuộc vào một vài tuyến và nguồn sang cấu trúc phân tán, linh hoạt, có chủ đích. Đây là lựa chọn mang tính phòng thủ nhưng cũng mở ra thế chủ động mới cho khu vực trong thời đại bất định.
