Chuỗi cung ứng ASEAN – Nhật Bản: từ mở rộng sang phòng thủ chiến lược
Hợp tác chuỗi cung ứng ASEAN – Nhật Bản là quá trình kết nối sản xuất, thương mại và năng lượng giữa hai bên nhằm phân tán rủi ro, tăng khả năng chống chịu trước căng thẳng địa chính trị, bất ổn thương mại và các cú sốc kinh tế, qua đó giữ cho dòng hàng hóa, nguyên liệu và công nghệ trong khu vực vận hành ổn định dù môi trường toàn cầu biến động. Điểm đáng chú ý là hai bên không còn xem chuỗi cung ứng chỉ là câu chuyện tối ưu chi phí, mà là "hệ thống phòng thủ" kinh tế trước một thế giới ngày càng khó đoán. Ngày 20/9/2026, Hội nghị tham vấn lần thứ 32 giữa các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN (AEM) và Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) tại Manila đặt đúng trọng tâm vào chủ đề này. Việc các bộ trưởng thẳng thắn thừa nhận sức ép lên môi trường kinh doanh, nhất là với doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, cho thấy chuỗi cung ứng ASEAN đang đứng trước bài toán sống còn, chứ không chỉ là một cải thiện mang tính kỹ thuật.
Nâng cấp hiệp định kinh tế khu vực: chuỗi cung ứng lên bàn trung tâm
Một thay đổi mang tính định hướng là việc chuỗi cung ứng được đưa thẳng vào nội dung nghiên cứu nâng cấp Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện ASEAN – Nhật Bản (AJCEP). Khi các nước thảo luận mở rộng hiệp định kinh tế khu vực này, mục tiêu không còn dừng ở giảm thuế hay mở cửa thị trường, mà là xây dựng các cơ chế pháp lý hỗ trợ đa dạng hóa nguồn cung, chuẩn hóa quy tắc xuất xứ và tạo luồng di chuyển dữ liệu, công nghệ mượt mà hơn cho chuỗi cung ứng ASEAN. Viện Nghiên cứu Kinh tế Đông Á và ASEAN (ERIA) được giao thực hiện nghiên cứu khả thi về các biện pháp tăng cường khả năng chống chịu chuỗi cung ứng là một tín hiệu rõ ràng: luật chơi thương mại sắp được viết lại với trọng tâm là an ninh kinh tế, thay vì tự do hóa bằng mọi giá. Nếu AJCEP được nâng cấp đúng hướng, doanh nghiệp Đông Nam Á sẽ có khung pháp lý để tham gia sâu hơn vào các mắt xích giá trị cao của chuỗi cung ứng với Nhật Bản, chứ không chỉ gia công, lắp ráp.
An ninh năng lượng ASEAN: nền móng thực cho hợp tác chuỗi cung ứng
Không có an ninh năng lượng, mọi kế hoạch củng cố chuỗi cung ứng chỉ là vỏ rỗng. Các bộ trưởng kinh tế đã cảnh báo rõ ràng về biến động trên thị trường năng lượng toàn cầu và rủi ro đối với các tuyến vận chuyển năng lượng trọng yếu. Cú sốc về nguồn cung và vận tải năng lượng có thể nhanh chóng lan rộng, kéo theo gián đoạn sản xuất và thương mại trên toàn chuỗi cung ứng ASEAN. Chính vì vậy, an ninh năng lượng ASEAN đang được đẩy lên thành trụ cột, với sáng kiến Đối tác Nhật Bản về khả năng chống chịu rộng khắp trong lĩnh vực năng lượng và tài nguyên (POWERR Asia) và định hướng Cộng đồng châu Á không phát thải ròng AZEC 2.0. Bộ trưởng Nhật Bản Ryosei Akazawa cho biết các nước bày tỏ quan tâm tăng cường hợp tác trong an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng, bên cạnh trí tuệ nhân tạo. Đây không chỉ là ngôn ngữ ngoại giao; nó phản ánh sự hiểu rằng khử carbon và đảm bảo nguồn cung là hai mặt của một chiến lược sống còn cho sản xuất Đông Nam Á.
Tập trung vào các mắt xích chiến lược: chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng, trí tuệ nhân tạo
Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và kiểm soát xuất khẩu ngày càng gay gắt, lựa chọn tập trung vào các mắt xích chiến lược của chuỗi cung ứng ASEAN là một quyết định mang tính chủ động. Nhật Bản đề xuất hợp tác sâu hơn về chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng, nhiên liệu sinh học và kinh tế tuần hoàn – những lĩnh vực quyết định quyền lực công nghệ và năng lượng của khu vực. Kết hợp với ưu tiên trí tuệ nhân tạo được nêu tại cuộc họp ở Manila, đây là dấu hiệu cho thấy hợp tác Nhật Bản Đông Nam Á đang chuyển từ "mua – bán" sang "đồng sáng tạo" công nghệ. Tầm nhìn và Kế hoạch hành động về đồng sáng tạo kinh tế ASEAN – Nhật Bản đổi mới và bền vững giai đoạn 2023–2033 (FDAP) càng củng cố dịch chuyển này, khi đặt trọng tâm vào kết nối không gian số – vật lý, đổi mới sáng tạo mở và phát triển nguồn nhân lực. Nếu triển khai nhất quán, chuỗi cung ứng ASEAN sẽ không chỉ chống chịu tốt hơn trước cú sốc, mà còn leo lên nấc thang giá trị cao hơn trong mạng lưới sản xuất toàn cầu.
Kết luận: Chuỗi cung ứng ASEAN cần được nhìn như một tài sản an ninh
Các con số thương mại hai chiều giữa ASEAN và Nhật Bản đã ở mức lớn, song bản thân quy mô không còn là bảo hiểm trước biến động địa chính trị. Sự nhấn mạnh vào khả năng chống chịu chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng và hợp tác công nghệ cho thấy hai bên đang xem mạng lưới sản xuất – vận chuyển – dữ liệu như một tài sản an ninh phải được thiết kế có chủ đích, chứ không để thị trường tự xoay sở. Khi các nước cùng cam kết tránh những biện pháp đơn phương có thể làm bất ổn thêm kinh tế thế giới, họ thực chất đang thừa nhận rằng rủi ro chính trị đã chạm sâu vào mạch máu thương mại. Hướng đi đúng cho chuỗi cung ứng ASEAN hiện nay không phải là chạy đua giảm chi phí, mà là xây dựng năng lực chịu đòn và thích ứng – thông qua hiệp định kinh tế khu vực được nâng cấp, các sáng kiến năng lượng sạch và liên kết công nghệ chiến lược với Nhật Bản. Nếu bỏ lỡ cửa sổ này, Đông Nam Á sẽ bị mắc kẹt ở vị trí dễ tổn thương nhất của chuỗi giá trị toàn cầu.
