Một đời đi bộ bằng ống kính quanh Hà Nội
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng là người dành cả cuộc đời cho việc tìm kiếm những khuôn hình về Hà Nội, tạo nên một kho tàng ảnh tư liệu Hà Nội phản ánh hồn cốt thành phố, từ đời sống thường nhật bên Hồ Gươm đến những chân dung nhân vật lịch sử và các biến động xã hội, trở thành phần di sản văn hóa ảnh quý giá đối với ký ức tập thể của đô thị này.
Để hiểu di sản của nhiếp ảnh gia Quang Phùng, phải nhìn ông như một người đi bộ bền bỉ hơn là một người bấm máy. Sinh năm 1932 trong một ngôi nhà trên phố Hàng Gai, ông lớn lên giữa những con phố cổ, nơi từng viên gạch, gốc cây đều mang câu chuyện.Hà Nội trong ông không phải là tấm phông lãng mạn, mà là một cơ thể sống cần được lắng nghe, ghi lại và tranh luận. Chính quan niệm ấy khiến ảnh lịch sử thành phố trong tay ông mang trọng lượng khác: không chỉ là "đẹp" mà là bằng chứng của thời gian, của con người. Lựa chọn ảnh tư liệu làm trục chính, ông tự buộc mình vào trách nhiệm: mỗi lần giơ máy lên là một lần đặt câu hỏi – điều mình sắp ghi lại sẽ nói gì với người Hà Nội mai sau?
Từ ngày giải phóng Thủ đô đến những góc khuất Hồ Gươm
Điểm độc đáo ở nhiếp ảnh gia Quang Phùng là ông đứng giữa những khoảnh khắc lịch sử lớn và đời sống bình dị mà vẫn giữ một cách nhìn nhân văn nhất quán.
Ở tuổi đôi mươi, nhờ biết tiếng Anh, tiếng Pháp, biết chụp ảnh và đánh máy, ông được giao nhiệm vụ ghi lại hình ảnh quân đội Pháp trong hai ngày trước khi quân ta tiếp quản Thủ đô. Vì thế, sáng 10-10-1954, ông nằm trong số rất ít người Việt có những bức ảnh sống động về đoàn quân chiến thắng tiến về Hà Nội – trong đó có khuôn hình "Những đứa trẻ bên Hồ Gươm" nay đã trở thành biểu tượng của ký ức ngày giải phóng. Nhưng di sản của ông không dừng ở các mốc son. Suốt những thập niên sau, ông lặng lẽ quay về Hồ Gươm, quan sát người bán hàng rong, những em bé đánh giày, những cảnh đời không hào quang nhưng đầy câu hỏi xã hội. Chính từ những góc khuất ấy, ảnh lịch sử thành phố bước ra khỏi phạm vi kỷ niệm, trở thành tấm gương soi lại cách Hà Nội đối xử với người yếu thế.
Di sản văn hóa ảnh: khi quá khứ nằm trên giấy mà sống trong cộng đồng
Di sản văn hóa ảnh không chỉ là hàng vạn bức ảnh xếp trong kho, mà là khả năng làm sống dậy không gian, âm thanh, sắc màu của một cộng đồng, biến ký ức cá nhân thành ký ức tập thể được chia sẻ và tranh luận qua nhiều thế hệ.
Trong nhiếp ảnh Việt Nam, ta đã quen với những hành trình tích lũy đầy kiên nhẫn của các tác giả như Nguyễn Á, người dành hàng chục năm đi lại giữa các vùng để lưu giữ hình ảnh các di sản văn hóa phi vật thể, từ nhã nhạc cung đình Huế đến đờn ca tài tử. Ông phải chờ đợi, săn tìm và tham gia vào đời sống của cộng đồng để mỗi bức ảnh không chỉ "ghi" mà còn "gợi" cho người xem không gian, âm thanh và linh hồn di sản. Ở bình diện khác, nhiếp ảnh gia Quang Phùng cũng làm một công việc tương tự với Hà Nội. Với hàng vạn bức ảnh về Hà Nội, vạn dặm bước chân qua các con phố, ông biến đô thị thành một "di sản sống" trên giấy ảnh – nơi người Hà Nội lương thiện, tinh tế và nhân văn hiện lên qua từng khoảnh khắc đời thường. Ảnh tư liệu Hà Nội của ông vì thế là phần cốt lõi của di sản văn hóa ảnh đô thị.
Hồn cốt Hà Nội qua cái nhìn của một người trong cuộc
Không phải ngẫu nhiên mà khi nói về hồn cốt Hà Nội, nhiếp ảnh gia Quang Phùng không bắt đầu từ kiến trúc mà từ con người – từ sự lương thiện, trung thực, hòa nhã và tinh tế của người Hà Nội.
Làm việc tại Bộ Ngoại giao, từng cộng tác với Đại sứ quán Nhật Bản, giảng dạy về phong tục, tập quán và lịch sử Việt Nam, ông sở hữu vốn văn hóa đủ rộng để nhận ra cái gì ở Hà Nội đáng giữ. Nhưng thay vì viết luận, ông chọn ống kính như công cụ đối thoại: từ những ngày chiến tranh chống Mỹ, những trận bom tháng 12-1972, đến chuyến thăm Hà Nội của Jane Fonda, ảnh của ông luôn đặt con người làm trung tâm. Khi ông chụp người bán hàng rong, trẻ đánh giày, hay những chiến dịch phòng, chống ma túy, điều ông soi chiếu không phải là bi kịch mà là khả năng nhân văn của thành phố – liệu Hà Nội có giữ được dáng vẻ "đi nhẹ nói khẽ", chuộng sự tinh tế và chăm chút những gì các thế hệ trước để lại. Đó là cách một người trong cuộc dùng ảnh lịch sử thành phố để chất vấn chính nơi mình yêu.
Từ "Dạo quanh Hồ Gươm" đến trách nhiệm của thế hệ cầm máy hôm nay
Cuốn sách ảnh "Dạo quanh Hồ Gươm" của nhiếp ảnh gia Quang Phùng cho thấy ảnh tư liệu Hà Nội có thể vượt khỏi khuôn khổ cá nhân, trở thành tài liệu tham chiếu chung cho một thành phố đang thay đổi.
Năm 2011, ông tập hợp gần 100 bức ảnh chọn lọc trong hàng nghìn file ảnh về Hồ Gươm, in song ngữ Việt – Anh thành cuốn "Dạo quanh Hồ Gươm". Bên cạnh những cảnh đời quanh hồ, sách còn đăng chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhạc sĩ Văn Cao, họa sĩ Trần Văn Cẩn, nhà văn Nguyễn Tuân được ông chụp từ đầu những năm 1970, qua đó biến địa danh quen thuộc thành giao điểm của lịch sử, văn hóa và đời sống. Ấn phẩm này mang lại cho ông Giải thưởng lớn – Vì tình yêu Hà Nội thuộc Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm 2013, một sự ghi nhận cho cả một đời dồn tâm trí vào thành phố. Khi mỗi chiếc điện thoại đều có máy ảnh, câu hỏi không phải là ai chụp nhiều hơn, mà ai dám nhìn thành phố như ông đã từng: không tô hồng, không bỏ qua vấn đề xã hội, coi di sản văn hóa ảnh là trách nhiệm đối với ký ức tập thể. Nếu thế hệ trẻ cầm máy hôm nay tiếp tục được truyền cảm hứng từ những hành trình như của Quang Phùng hay Nguyễn Á, Hà Nội sẽ không chỉ được chụp lại, mà còn được hiểu và gìn giữ bằng con mắt tỉnh táo.
