Lợi ích phải được đo bằng kết quả trên đồng ruộng
Cây trồng công nghệ sinh học là những giống được tạo ra hoặc cải tiến bằng các kỹ thuật sinh học hiện đại nhằm nâng cao đặc tính như năng suất, khả năng chống sâu bệnh và thích ứng với điều kiện canh tác. Chúng không phải lời giải duy nhất cho khó khăn của nông nghiệp, nhưng có thể trở thành công cụ thiết thực nếu được kiểm chứng và quản lý phù hợp. Ngày 10/11/2026 tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo về xu hướng ứng dụng toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam. Thời điểm này đáng chú ý: biến đổi khí hậu, dịch bệnh và suy giảm tài nguyên đang làm tăng sức ép lên sản xuất, trong khi yêu cầu phát triển bền vững ngày càng rõ.
Lợi ích chỉ có ý nghĩa khi nông dân nhìn thấy ở năng suất, chi phí và mức độ rủi ro. Giai đoạn 2016–2025, năng suất ngô biến đổi gen tại Việt Nam tăng 15,2–30% so với giống truyền thống, đem lại thêm khoảng 4,34–7,34 triệu đồng lợi nhuận mỗi hecta. Khả năng kiểm soát sâu tốt hơn còn góp phần hạn chế nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trong hạt ngô, đồng thời giảm chi phí và công lao động. Đây là những kết quả cụ thể hơn mọi lời hứa chung chung về công nghệ.

Giảm thuốc bảo vệ thực vật là lợi ích môi trường đáng kể
Giá trị của cây trồng công nghệ sinh học không dừng ở sản lượng. Theo số liệu được trình bày tại hội thảo, từ năm 1996 đến 2024, việc ứng dụng các giống này giúp cắt giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật trên toàn cầu, tương đương 6,5%, và giảm 15,3% tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc theo chỉ số EIQ. Vì vậy, giảm thuốc bảo vệ thực vật cần được xem là một tiêu chí đánh giá quan trọng, bên cạnh năng suất và thu nhập. Tác động có thể lan sang cách tổ chức canh tác: giảm số lần máy móc đi qua ruộng giúp tiết kiệm nhiên liệu; phương thức bảo tồn đất góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính và tăng khả năng tích tụ carbon trong đất. Công nghệ cũng có thể hỗ trợ tận dụng phụ phẩm và giảm vật tư hóa học, nhưng những lợi ích ấy cần được đo lường trong điều kiện sản xuất cụ thể. Gọi đây là động lực cho nông nghiệp xanh là hợp lý, miễn là kết quả môi trường được theo dõi thay vì mặc định.
Quy mô ứng dụng quốc tế cho thấy đây không còn là hướng nghiên cứu bên lề: năm 2024, diện tích canh tác cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học toàn cầu đạt khoảng 287 triệu hecta. Tuy nhiên, diện tích lớn không tự chứng minh một giống phù hợp với mọi vùng. Việt Nam cần đánh giá lợi ích và rủi ro theo từng cây trồng, đặc tính và hệ thống canh tác, đồng thời công khai thông tin để người sản xuất có cơ sở lựa chọn.

Cơ chế quản lý đã có bước tiến, nhưng hướng dẫn còn thiếu cụ thể
Việt Nam đã thiết lập từ năm 2026 cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Đây là bước tiến cần thiết: không nên mặc định hai nhóm công nghệ có cùng đặc điểm rồi áp dụng một cách tiếp cận thiếu phân biệt. Nhưng có cơ chế trên giấy chưa đủ để nhà khoa học và doanh nghiệp biết phải chuẩn bị hồ sơ ra sao, giống được đánh giá theo tiêu chí nào và khi nào có thể lưu hành. Các chuyên gia nhận định quy định hiện hành chưa đủ cụ thể để thuận lợi đưa giống chỉnh sửa gen vào sản xuất. Trong quá trình sửa đổi Luật Trồng trọt, cần làm rõ cơ chế công nhận và lưu hành, đặc biệt với lúa và các cây trồng khác. Những sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai cũng cần được hướng dẫn rõ để tháo gỡ rào cản nghiên cứu và thương mại hóa.
Một đề xuất được nêu tại hội thảo là xây dựng hành lang pháp lý cho cây trồng chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, hướng tới giảm 50–70% chi phí và thời gian đưa giống mới ra thị trường. Mục tiêu ấy chỉ khả thi nếu quy trình minh bạch, nhất quán và có khả năng thực thi, thay vì tạo thêm thủ tục khó dự đoán. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng mong muốn tăng hợp tác với chuyên gia và tổ chức quốc tế để tiếp nhận, chuyển giao, làm chủ công nghệ phù hợp với nhu cầu trong nước.

Mở rộng ứng dụng phải đi cùng năng lực làm chủ và trách nhiệm
Mở rộng cây trồng công nghệ sinh học không nên được hiểu là chạy theo diện tích hay nhập khẩu giải pháp sẵn có. Hướng đi bền vững hơn là xác định cây trồng và đặc tính ưu tiên, thử nghiệm trong điều kiện địa phương, đánh giá tác động đến môi trường và sinh kế, rồi công bố quy trình công nhận giống dễ hiểu. Nông dân cũng cần được tiếp cận thông tin về cách canh tác và quản lý rủi ro, thay vì chỉ nhận lời quảng bá về năng suất. Lập trường cần rõ ràng: Việt Nam nên tận dụng tiềm năng của công nghệ sinh học, nhưng chỉ mở rộng khi quy định theo kịp thực tiễn và lợi ích được kiểm chứng. Nếu thiếu hướng dẫn cụ thể, giống có ích có thể mắc kẹt giữa nghiên cứu và sản xuất; nếu thiếu đánh giá, niềm tin của người dân sẽ bị đặt vào rủi ro không đáng có. Hành lang pháp lý minh bạch vì thế không phải lực cản đổi mới, mà là điều kiện để công nghệ phục vụ nông nghiệp xanh một cách có trách nhiệm.







