Từ phòng hiệu trưởng xuống lớp học: bước ngoặt chưa từng có
Việc 1.710 hiệu trưởng, hiệu phó chuyển sang trực tiếp giảng dạy sau sắp xếp trường học Hà Nội là quá trình điều chỉnh tổ chức, nhân sự và quản lý trường học nhằm giảm đầu mối, tối ưu nguồn lực, đồng thời đối phó tình trạng thiếu giáo viên nhưng vẫn phải giữ vững chất lượng giáo dục và nền nếp dạy học. Nhìn ở góc độ quản lý, đây là một cú xoay trục mạnh: Thành phố giảm số cơ sở giáo dục từ 2.356 xuống còn 1.097, tương ứng 53,4%. Cùng lúc, đội ngũ cán bộ quản lý giảm từ 5.484 xuống 3.202 người, tức giảm 41,6%. Câu hỏi quan trọng không phải là giảm được bao nhiêu, mà là sau sắp xếp trường học Hà Nội, hiệu trưởng làm giáo viên có làm lớp học tốt hơn hay bị xáo trộn. Theo Giám đốc Sở GDĐT Hà Nội Nguyễn Văn Hiền, việc điều chuyển nhằm bổ sung lực lượng giảng dạy trong bối cảnh toàn thành phố còn thiếu hơn 7.200 giáo viên so với định mức. Đây là quyết định mang tính tình thế nhưng sẽ để lại dấu ấn dài trên chất lượng giáo dục Thủ đô.
Tối ưu nguồn lực: lợi ích thấy ngay nhưng chưa đủ
Ở cấp độ hệ thống, sắp xếp trường học Hà Nội giúp giảm đáng kể chi phí quản lý và đầu mối hành chính. Khi các cơ sở được hợp nhất, trách nhiệm người đứng đầu, người phụ trách cấp học, phân hiệu, điểm trường được xác định rõ hơn, cùng với quản trị thống nhất về tổ chức, tài chính, tài sản và dữ liệu. Về lý thuyết, mô hình này có thể giải phóng nguồn lực khỏi tầng nấc quản lý để dồn vào lớp học. Quotable: “Sau sắp xếp, thành phố đã chuyển 1.710 cán bộ quản lý sang làm giáo viên trực tiếp giảng dạy.” Tuy vậy, tối ưu nguồn lực không tự động đồng nghĩa nâng chất lượng giáo dục. Khi hiệu trưởng làm giáo viên, hệ thống sẽ có thêm người đứng lớp, nhưng nếu không có kế hoạch bồi dưỡng, phân công hợp lý, năng lực quản lý trường học có thể bị mỏng đi đúng lúc mô hình trở nên lớn và phức tạp hơn. Áp lực tuyển sinh đầu cấp, thiếu trường lớp, thiếu giáo viên, tổ chức bữa ăn bán trú vẫn còn rất nặng nề và không thể giải quyết chỉ bằng việc “rút quản lý, đẩy xuống lớp”.
Lớp học được gì khi hiệu trưởng quay lại giảng dạy?
Về mặt tích cực, việc hiệu trưởng làm giáo viên có thể kéo tư duy quản lý đến gần thực tiễn lớp học. Những người từng phụ trách nhiều cấp học, nhiều điểm trường có kinh nghiệm điều hành, hiểu chương trình, nắm được áp lực thi cử, tuyển sinh và chuyển đổi số; nếu họ đứng lớp, học sinh có cơ hội hưởng lợi từ cái nhìn hệ thống về lộ trình học tập. Việc 1.747 cơ sở giáo dục phổ thông khởi tạo hơn 1,8 triệu học bạ số và nộp thành công 90,9% là ví dụ cho thấy quản lý đang đẩy mạnh chuyển đổi số trong trường học. Tuy nhiên, chất lượng giáo dục không chỉ phụ thuộc vào kinh nghiệm quản lý. Số đông cán bộ quản lý lâu năm có thể đã xa rời thực hành sư phạm hằng ngày, chương trình đổi mới, phương pháp dạy học, đánh giá mới. Khi họ trở lại vai trò giáo viên trong mô hình lớn hơn, yêu cầu cập nhật chuyên môn, kỹ năng công nghệ, kỹ năng tương tác lớp học sẽ rất cao. Nếu điều này không được nhận diện rõ và đầu tư đủ, lớp học có thể đối mặt với tình trạng “thừa kinh nghiệm quản lý, thiếu hơi thở sư phạm”.
Nguy cơ đứt gãy quản lý trường học trong giai đoạn chuyển tiếp
Khi một lượng lớn cán bộ quản lý bị giảm và điều chuyển, rủi ro rõ nhất là sự đứt gãy trong quản lý trường học. Thứ trưởng Thường trực Bộ GDĐT Phạm Ngọc Thưởng đã cảnh báo rằng việc hoàn thành thủ tục sắp xếp tổ chức, giảm đầu mối, giảm biên chế “chưa phải là kết thúc nhiệm vụ”; hiệu quả hoạt động, chất lượng công tác quản lý và chất lượng dạy học mới là thước đo. Ngành giáo dục Hà Nội được yêu cầu không để buông lỏng quản lý, không để ảnh hưởng đến nền nếp dạy học và chất lượng giáo dục trong bối cảnh mô hình trường học trở nên lớn hơn, phức tạp hơn. Điều này cho thấy nguy cơ tồn tại: nếu lớp học được bổ sung nhân sự nhưng đầu não quản lý thiếu người, thiếu kinh nghiệm tại quy mô mới, những vấn đề như thiếu trường lớp, tổ chức bán trú, phân luồng học sinh, dự án trường học ở khu đô thị hóa nhanh… rất dễ bị giải quyết chậm hoặc chệch hướng. Tóm lại, giai đoạn chuyển tiếp này là bài kiểm tra năng lực quản trị hệ thống, chứ không chỉ là bài toán nhân sự.
Điều kiện để cú xoay trục nhân sự không làm hỏng lớp học
Để quyết định sắp xếp trường học Hà Nội đi theo hướng tích cực, cần thẳng thắn nhìn nhận đây chưa phải là bước đi hoàn chỉnh mà là khởi đầu một chuỗi điều chỉnh lâu dài. Ngành giáo dục được yêu cầu tiếp tục theo dõi, đánh giá thực chất hoạt động của các cơ sở giáo dục và rà soát chế độ, chính sách để tạo điều kiện cho đội ngũ quản lý tiếp tục công tác. Giải pháp hợp lý phải đi theo ba trục. Thứ nhất, coi việc hiệu trưởng làm giáo viên là cơ hội tái đào tạo đội ngũ: bồi dưỡng chuyên môn, phương pháp mới, kỹ năng số, để biến kinh nghiệm quản lý thành giá trị trong lớp học. Thứ hai, củng cố tầng quản lý còn lại bằng dữ liệu và chuyển đổi số như yêu cầu “đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu phục vụ chuyển đổi số và cơ sở hạ tầng vào quản trị trường học”. Thứ ba, duy trì cơ chế giám sát độc lập về chất lượng giáo dục, lắng nghe tiếng nói của giáo viên, học sinh, phụ huynh. Nếu không có ba trục này, quyết định giảm biên chế quản lý và đẩy cán bộ xuống lớp có thể tiết kiệm chi phí, nhưng cái giá phải trả là niềm tin vào trường học và kết quả học tập của hàng trăm nghìn học sinh.
