Một cuộc tái cấu trúc chưa từng có: khi hiệu trưởng trở lại bục giảng
Làn sóng hiệu trưởng chuyển giảng dạy sau sáp nhập trường học là quá trình tái cấu trúc hệ thống, trong đó hơn 28.000 cán bộ quản lý giáo dục được điều chuyển từ vị trí lãnh đạo sang trực tiếp đứng lớp, gắn với việc giảm gần một nửa số cơ sở giáo dục công lập trên cả nước nhằm tinh gọn bộ máy và tăng nhân lực giảng dạy.
Điểm mấu chốt của câu chuyện không phải là con số 18.975 cơ sở giáo dục công lập bị cắt giảm – tương đương 50,6% hệ thống – mà là cách chúng ta sử dụng cú sốc tổ chức này để nâng chất lượng giáo dục. Khi Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì cuộc họp chiều 9/10 về tiến độ sắp xếp trường mầm non, phổ thông và báo cáo cho thấy 34/34 địa phương đã hoàn thành phương án sắp xếp, thông điệp rất rõ: tinh gọn không phải để đẹp báo cáo, mà để đổi cách vận hành nhà trường. Câu hỏi là: hệ thống có đủ bản lĩnh biến cú xoay trục này thành lợi thế cho học sinh hay không?
Từ phòng hiệu trưởng xuống lớp học: cơ hội nâng chất hay nguy cơ xáo trộn?
Theo báo cáo, hơn 28.000 hiệu trưởng, hiệu phó và cán bộ quản lý giáo dục đã được bố trí chuyển sang giảng dạy sau sáp nhập trường công lập. Đây là thay đổi chưa từng có tiền lệ: đội ngũ vốn quen với quản trị, kế hoạch, hồ sơ nay phải quay lại với giáo án, bài giảng, kiểm tra, đánh giá hằng ngày. Về mặt lý thuyết, việc này giúp tăng nhân lực trực tiếp giảng dạy, trong khi bộ máy quản lý được tinh gọn, giảm tầng nấc trung gian.
Nhưng nếu chỉ nhìn đây là giải pháp “thừa quản lý, thiếu giáo viên” thì quá đơn giản. Nhiều người đã rời bục giảng hàng chục năm, chương trình, phương pháp, công nghệ dạy học đều thay đổi. Nếu không có lộ trình bồi dưỡng, hỗ trợ, hiệu trưởng chuyển giảng dạy rất dễ rơi vào thế bị động, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục trên lớp. Ngược lại, nếu được chuẩn bị tốt, họ có thể mang kinh nghiệm quản trị, hiểu chương trình, hiểu chính sách vào từng tiết học – biến lớp học thành nơi kết nối giữa chủ trương và thực tiễn.
Lào Cai: phòng thí nghiệm sống cho mô hình hiệu trưởng trở lại làm giáo viên
Lào Cai là một trong những địa phương cho thấy bức tranh cụ thể nhất về sáp nhập trường học và hiệu trưởng chuyển giảng dạy. Trước sắp xếp, tỉnh có 2.599 cán bộ quản lý trường học; sau sắp xếp còn 1.646 người, gồm 473 hiệu trưởng và 1.173 phó hiệu trưởng. Ngành giáo dục tỉnh đã bố trí 907 cán bộ quản lý sang làm giáo viên, giữ vai trò giảng dạy hoặc tổ trưởng, tổ phó chuyên môn. Đáng chú ý, 542 hiệu trưởng, hiệu phó tự nguyện trở lại giảng dạy – con số cho thấy đây không chỉ là mệnh lệnh hành chính mà còn là lựa chọn nghề nghiệp.
Câu chuyện của thầy Nguyễn Quỳnh Phương – từng là Phó Hiệu trưởng, nay trở lại làm giáo viên Toán, Lý – cho thấy một mặt khác của chính sách. Sau 26 năm làm quản lý, thầy thừa nhận có hụt hẫng, nhưng cũng nói rằng khi được dành toàn bộ thời gian cho chuyên môn, “tôi như được sống lại quãng thời gian của những ngày mới ra trường”. Ở vùng cao, nơi học sinh dân tộc thiểu số chiếm trên 70% trong một trường 40 lớp như Tiểu học và THCS Cốc San, việc có thêm giáo viên giàu kinh nghiệm quản lý trực tiếp đứng lớp là lợi thế không nhỏ cho chất lượng giáo dục vùng khó.
Quản trị trường quy mô lớn: bài toán chưa có lời giải dễ
Sau sáp nhập trường học, nhiều cơ sở giáo dục mới có quy mô rất lớn, với nhiều phân hiệu, điểm trường cách xa nhau, khiến phạm vi và độ phức tạp trong quản trị tăng lên đáng kể. Khi số đầu mối giảm một nửa nhưng số học sinh, lớp học không giảm tương ứng, áp lực dồn lên ban giám hiệu còn lại là điều khó tránh. Phó Thủ tướng đã yêu cầu các địa phương rà soát toàn bộ cơ sở giáo dục quy mô lớn, nhiều cấp học, nhiều phân hiệu, điểm trường; điều chỉnh những cơ sở vượt khả năng quản trị, ảnh hưởng đến chất lượng, an toàn hoặc quyền học tập của học sinh, và phải hoàn thành trong tháng 10.
Điểm đáng nói là, nếu không cẩn trọng, việc sáp nhập để giảm đầu mối có thể tạo ra những “siêu trường” khó quản lý, trong khi đội ngũ cán bộ quản lý bị cắt giảm mạnh. Khi đó, hiệu trưởng chuyển giảng dạy có thể trở thành con dao hai lưỡi: họ tăng lực lượng đứng lớp nhưng lại làm mỏng tầng quản trị ở những trường quy mô lớn. Chính phủ đã nhấn mạnh: “Sắp xếp cơ sở giáo dục phải nâng cao hiệu quả quản trị, chất lượng giáo dục… chất lượng giáo dục, an toàn và quyền lợi của học sinh mới là thước đo cuối cùng”. Câu nói này cần được xem như kim chỉ nam, thay vì khẩu hiệu.
Từ tinh gọn bộ máy đến nâng chất lớp học: cần gì trong giai đoạn tiếp theo?
Hiện tại, hoạt động giáo dục được đánh giá là vẫn duy trì ổn định, quyền học tập của học sinh cơ bản được bảo đảm, đồng thời tăng nhân lực trực tiếp giảng dạy. Ở Lào Cai, việc sắp xếp các cơ sở giáo dục được kỳ vọng góp phần nâng cao chất lượng và cơ hội học tập cho con em đồng bào các dân tộc. Nhưng ổn định chưa đủ; mục tiêu phải là nâng chất. Đó là lý do Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao rà soát, hoàn thiện quy định về tổ chức, quản trị cơ sở giáo dục sau sắp xếp, phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm quản lý, phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục.
Trong khi đó, Bộ Nội vụ được giao nghiên cứu, đề xuất chế độ, chính sách phù hợp đối với cán bộ quản lý, nhân viên sau sắp xếp, đặc biệt là những người làm việc tại cơ sở quy mô lớn, nhiều cấp học, nhiều phân hiệu, điểm trường. Nếu không có chính sách thỏa đáng, tinh thần của đội ngũ hiệu trưởng chuyển giảng dạy sẽ khó bền vững. Cùng lúc, việc xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp ở xã biên giới cũng đang được đẩy nhanh, với mục tiêu hoàn thành 121 trường giai đoạn 2 trước ngày 30/8/2027. Đây là cơ hội để thử nghiệm mô hình quản trị mới, nơi ranh giới giữa “quản lý” và “giảng dạy” linh hoạt hơn, nhưng vẫn đặt chất lượng giáo dục lên hàng đầu.
