NATO trở thành phép thử của một thỏa thuận
Kế hoạch hòa bình Ukraine là đề xuất nhằm chấm dứt xung đột bằng cách trao đổi các nhượng bộ về an ninh, lãnh thổ và quan hệ quốc tế giữa Ukraine, Nga cùng các bên liên quan. Theo thông tin được TASS dẫn ngày 23.10 từ các nguồn trong giới chức Ukraine, Mỹ được cho là đã đưa ra những điều khoản mới, trong đó Kyiv từ bỏ mục tiêu Ukraine gia nhập NATO và thiết lập vùng phi quân sự tại Donbass. Đây không phải chi tiết phụ: tư cách thành viên NATO gắn trực tiếp với lựa chọn an ninh lâu dài của Ukraine, nên việc đưa nó vào bàn thương lượng đặt Kyiv trước một nhượng bộ có trọng lượng. Tuy vậy, thông tin hiện được mô tả là đề xuất được cho là của Mỹ; phía Mỹ chưa lên tiếng xác nhận. Vì thế, chưa thể xem đây là một kế hoạch đã được các bên chấp thuận.
Gói trao đổi được thuật lại còn gồm cơ hội gia nhập Liên minh châu Âu và một gói đầu tư cho Ukraine. Về phía Nga, kế hoạch được cho là tính đến khả năng nới lỏng trừng phạt, nối lại các thỏa thuận kinh doanh với Mỹ và khôi phục nguồn cung khí đốt sang châu Âu qua đường ống Nord Stream. Cách sắp xếp này cho thấy đề xuất không chỉ yêu cầu Ukraine thay đổi định hướng liên minh, mà còn đặt các lợi ích kinh tế của Moscow vào cùng một khuôn khổ. Điểm đáng chú ý là nguồn tin không nêu chi tiết về cơ chế bảo đảm an ninh hay cách thực thi vùng phi quân sự. Khi những điều khoản ấy còn bỏ ngỏ, gọi đây là một lối thoát hoàn chỉnh sẽ là đi quá xa so với thông tin hiện có.
Moscow đặt một ngưỡng riêng cho đối thoại với NATO
Trong khi đề xuất được cho là của Mỹ bàn về lựa chọn của Ukraine, Moscow lại đặt điều kiện trực tiếp với NATO: Nga chỉ khôi phục đối thoại nếu liên minh từ bỏ chính sách mà họ gọi là “kiềm chế” Nga. Natalia Fuzhenkova, Phó Đại diện thường trực của Nga tại Liên hợp quốc và các tổ chức quốc tế khác ở Geneva, nói rằng chừng nào chính sách này còn tồn tại, nỗ lực khôi phục đối thoại trong lĩnh vực đó sẽ thất bại. Bà cũng nói Nga để ngỏ hợp tác với phương Tây về giải trừ quân bị và an ninh, nhưng yêu cầu bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cân nhắc các quan ngại an ninh của Moscow. Đây là lập trường của phía Nga, không phải một thỏa thuận đã được NATO chấp nhận. Nó cho thấy ngay cả khi Washington đưa ra khuôn khổ mới, Moscow vẫn xác định điều kiện riêng cho đối thoại Nga NATO.
Khoảng cách ấy được đặt trong bối cảnh Moscow lâu nay coi xu hướng mở rộng NATO về phía đông là mối đe dọa an ninh. Một diễn biến được nêu trong cùng bối cảnh là cơ sở radar quy mô lớn tại Kaliningrad, vùng lãnh thổ Nga giáp Ba Lan và Lithuania. Hệ thống được cho là có thể phát hiện máy bay và tên lửa ở khoảng cách lên tới khoảng 3.000 km. Thông tin này làm nổi bật cuộc cạnh tranh năng lực trinh sát dọc sườn phía đông NATO, khi các đồng minh của liên minh cũng mở rộng mạng lưới quan sát tại khu vực. Bối cảnh quân sự không chứng minh rằng một thỏa thuận là bất khả thi, nhưng khiến lời kêu gọi từ bỏ chính sách kiềm chế của Moscow khó được xem như một thủ tục ngoại giao đơn giản.
Cánh cửa đàm phán còn mở, nhưng điều kiện chưa gặp nhau
Moscow nói sẵn sàng nối lại đàm phán ba bên với Mỹ và Ukraine trong 10 ngày đầu tháng 11, theo trợ lý Tổng thống Nga Yuri Ushakov; trọng tâm dự kiến là xây dựng hệ thống an ninh cho Nga và Ukraine sau khi xung đột kết thúc. Tuy nhiên, Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết Tổng thống Vladimir Putin chưa chuyển tài liệu phác thảo kế hoạch giải quyết xung đột thông qua đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff. Hai thông tin này khiến triển vọng đàm phán cần được nhìn nhận thận trọng: Moscow nêu thời điểm sẵn sàng gặp, nhưng chưa có tài liệu kế hoạch được xác nhận trong nguồn tin. Quan trọng hơn, Ukraine, Nga và NATO chưa thể hiện sự đồng thuận về điều kiện nền tảng. Một cuộc gặp có thể mở kênh trao đổi; tự nó không đồng nghĩa các bên đã thu hẹp được bất đồng.
Hai tuyến điều kiện vì thế va vào cùng một điểm: vai trò của NATO trong trật tự an ninh sau chiến tranh. Đề xuất được cho là của Mỹ yêu cầu Ukraine từ bỏ mục tiêu gia nhập liên minh, còn Moscow đòi NATO từ bỏ chính sách kiềm chế Nga trước khi nối lại đối thoại. Đây là trở ngại trọng tâm của nỗ lực tìm kiếm thỏa thuận, bởi sự nhượng bộ được nêu không chỉ liên quan đến một cuộc đàm phán trước mắt mà còn định hình quan hệ an ninh về sau. Các điều khoản về đầu tư, EU, trừng phạt hay năng lượng có thể tạo động lực thương lượng, nhưng không xóa được câu hỏi ai sẽ bảo đảm an ninh và theo nguyên tắc nào. Kết luận hiện thời không phải hòa bình đã gần kề: cánh cửa đối thoại có thể mở, song điều kiện hòa bình vẫn bị khóa bởi bất đồng quanh NATO.
