Một Việt Nam nhìn từ phía bên kia ống kính
Triển lãm Giao điểm Việt Nam là cuộc trưng bày 27 tác phẩm ảnh của ba nhiếp ảnh gia Pháp, ghi lại hình ảnh đất nước và con người Việt Nam từ thập niên 70 đến giai đoạn hậu chiến, cho thấy lịch sử hiện lên qua đời sống thường ngày hơn là những biểu tượng chiến thắng. Điểm quan trọng nhất của triển lãm này không phải ở số lượng ảnh, mà ở cách nó buộc người xem đối diện với một câu hỏi: lịch sử nên được nhớ bằng khẩu hiệu hay bằng ánh mắt của những người bình thường. Khi để các nhiếp ảnh gia Pháp Việt Nam nói bằng hình ảnh, ban tổ chức đang đưa ra một lựa chọn: dùng góc nhìn quốc tế để soi lại chính mình. Và đó là lựa chọn dũng cảm, vì nó chấp nhận cả những khoảng lặng, thiếu thốn, lẫn niềm vui nhỏ bé sau chiến tranh.
Ba ống kính, một dòng chảy lịch sử
Giao điểm Việt Nam không phải là một triển lãm ảnh lịch sử Việt Nam theo kiểu niên biểu, mà là một dòng chảy liên tục từ chiến tranh đến tái thiết. Ba cái tên Daniel Roussel Gilbert Bertrand và Lily Franey tạo thành một bộ ba “giao điểm”: chiến tranh, hậu chiến và hồi sinh. Gilbert Bertrand, làm việc tại Trung tâm Văn hóa Pháp ở Đà Lạt và Sài Gòn, chụp ảnh đen trắng giai đoạn 1970–1975, khi đất nước còn trong khói lửa nhưng đời sống vẫn tiếp diễn. Daniel Roussel, phóng viên thường trú của nhật báo L’Humanité, đi cùng Việt Nam 1980–1986, thời kỳ đang “thở dốc” sau chiến tranh nhưng chưa kịp bước vào đổi mới. Lily Franey xuất hiện năm 1987 cùng Hội cứu trợ bình dân Pháp, khi những mầm hy vọng đã kịp nảy trên nền đổ nát.
Đà Lạt: từ hậu cảnh chiến tranh thành không gian ký ức
Việc triển lãm Giao điểm Việt Nam đặt tại số 35 Lý Tự Trọng, phường Xuân Hương, Đà Lạt không phải là chi tiết ngẫu nhiên. Thành phố từng là hậu cảnh của nhiều bức ảnh Gilbert Bertrand, nay trở thành phông nền cho việc đọc lại chúng. Viện Pháp tại Việt Nam phối hợp cùng Stop and Go Art Space và Không gian Sáng tạo Phố Bên Đồi tổ chức sự kiện, biến một không gian nghệ thuật địa phương thành điểm hẹn của ký ức quốc tế. Đây không chỉ là một cuộc trưng bày cho khách du lịch; nó là lời khẳng định rằng Đà Lạt đủ “trầm tĩnh” để người xem đứng lại và suy nghĩ. Khi các tác phẩm từng được giới thiệu trong một biennale nhiếp ảnh quốc tế tiếp tục đến với công chúng Đà Lạt, thông điệp rất rõ ràng: ký ức chiến tranh và hậu chiến không nên bị giam trong thủ đô hay bảo tàng lớn.
Ảnh hiếm, ký ức hiếm – và cơ hội hiếm cho người xem
Nhiều bức ảnh trong triển lãm từng chưa hề được công bố khi Gilbert Bertrand bấm máy từ thập niên 70. Giờ đây, chúng hiện ra như một bộ sưu tập tài liệu ảnh hiếm có về con người và đất nước Việt Nam từ góc nhìn quốc tế, phản ánh những bước ngoặt mà sách giáo khoa thường đi lướt. "Triển lãm đã giới thiệu đến công chúng Đà Lạt 27 tác phẩm nhiếp ảnh của ba nhiếp ảnh gia người Pháp". Nhưng điều quan trọng hơn con số 27 là cách mỗi khuôn hình kề bên nhau để kể một câu chuyện dài: trẻ em Hà Nội năm 1987, những khuôn mặt thành phố thời bao cấp, những đường phố vẫn còn nghèo nhưng đầy ánh mắt hướng lên tương lai. Với người trẻ, đây là cơ hội hiếm để nhìn thấy giai đoạn lịch sử “không được nhắc tới nhiều trong các mạch chuyện đương đại” bằng hình ảnh hơn là bằng lời kể.
Vì sao cần nhìn lại lịch sử qua ống kính người ngoài
Câu hỏi lớn nhất mà triển lãm Giao điểm Việt Nam đặt ra là: chúng ta dám nhìn lại mình qua ống kính người ngoài đến đâu. Nhiếp ảnh gia Pháp Việt Nam như Daniel Roussel, Gilbert Bertrand và Lily Franey không có ký ức cá nhân về chiến tranh theo cách người Việt có. Chính khoảng cách ấy tạo ra sự trung gian: họ không cần “đẹp hóa” cũng không có nhu cầu “tố cáo”. Họ ghi lại, trước hết, như những người chứng kiến. Ban tổ chức nói rõ: bằng cách kết nối những tác phẩm riêng biệt nhưng gắn bó chặt chẽ, triển lãm trở thành “minh chứng mạnh mẽ cho tinh thần kiên cường và sức mạnh bền bỉ của một dân tộc”. Kết luận công bằng nhất có lẽ là: nếu muốn hiểu lịch sử không chỉ như một chuỗi chiến thắng, chúng ta cần thêm những triển lãm như thế này – nơi lịch sử được kể bằng ánh mắt, nụ cười và cả những cái nhìn trống rỗng.
