Tay chân miệng ở trẻ: vì sao mùa tựu trường năm nay đáng lo hơn?
Tay chân miệng ở trẻ là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus đường ruột gây ra, lây qua tiếp xúc với dịch tiết, phân, nước bọt và các bề mặt nhiễm virus, diễn tiến từ sốt, phát ban, loét miệng đến nguy cơ biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Điều đáng nói là tay chân miệng không còn là bệnh “phát ban nhẹ rồi tự khỏi” như nhiều phụ huynh vẫn nghĩ; đây là một bệnh có khả năng lan rất nhanh và gây ca nặng, nhất là ở trẻ nhỏ. Chỉ trong 8 tháng đầu năm, gần 100.000 ca tay chân miệng đã được ghi nhận trên toàn quốc, cao hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Khi hàng triệu trẻ quay lại lớp học, dùng chung đồ chơi và sinh hoạt trong không gian kín, nếu cha mẹ vẫn xem nhẹ phòng ngừa tay chân miệng ở trẻ, thì nguy cơ “dịch chồng dịch” là rất rõ ràng.
Virus EV71 lây nhanh hơn cúm, COVID-19: lý do cha mẹ không thể chủ quan
Nhiều phụ huynh chỉ lo cúm hay COVID-19 mà quên rằng một số chủng virus tay chân miệng còn lây mạnh hơn các bệnh này. Dữ liệu dịch tễ cho thấy EV71 – tác nhân gây nhiều trường hợp tay chân miệng nặng – có thể lây cho khoảng 12–13 người từ một ca nhiễm, cao hơn 4,3 lần RSV, 8,4 lần SARS-CoV-2, 10,2 lần cúm mùa và 10,8 lần hMPV trong các nghiên cứu được tổng hợp. Đây là câu chuyện rõ ràng: nếu một bé mắc tay chân miệng đi học, cả lớp có thể nhanh chóng thành ổ dịch. Không chỉ lây nhanh, EV71 còn liên quan đến các biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp, tuần hoàn và tử vong ở trẻ nhỏ. Một bệnh nhi 2 tuổi mắc tay chân miệng do EV71 đã vào viện trong tình trạng sốt cao liên tục, yếu chi, tổn thương hô hấp và tuần hoàn, đe dọa tính mạng. Khi biết virus tay chân miệng có sức lan mạnh như vậy, cha mẹ có lý do chính đáng để đặt phòng ngừa tay chân miệng ngang hàng – thậm chí ưu tiên hơn – so với các bệnh hô hấp quen thuộc.
Dấu hiệu tay chân miệng: nhận biết sớm để tránh gần 1/3 ca nặng phải nhập viện
Thực tế lâm sàng cho thấy tay chân miệng ở trẻ có thể chuyển nặng nhanh, và gần 1/3 bệnh nhi đang điều trị nội trú thuộc nhóm ca nặng từ độ 2A đến độ 3. Vấn đề là nhiều gia đình bỏ lỡ giai đoạn vàng vì những dấu hiệu ban đầu quá mờ nhạt. Một bé 3 tuổi được kể là chỉ nổi một–hai chấm ở bàn tay, kèm viêm họng; chỉ đến khi sốt trên 39°C gia đình mới đưa đi khám và lúc đó đã được chẩn đoán tay chân miệng độ 2. Cha mẹ cần coi việc phát hiện sớm dấu hiệu tay chân miệng như một kỹ năng bắt buộc: sốt, đau họng, trẻ khó ăn uống do loét miệng, nổi ban hay mụn nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông hoặc quanh miệng. Nếu kèm các biểu hiện cảnh báo như sốt cao không hạ, trẻ ngủ giật mình, chới với, run tay chân, đi đứng bất thường, lừ đừ hoặc li bì, trẻ phải được đưa đến cơ sở y tế ngay vì nguy cơ chuyển nặng rất cao.
“3 sạch” và vệ sinh tay: tuyến phòng thủ đơn giản nhưng hiệu quả nhất
Trong bối cảnh tay chân miệng ở trẻ tăng mạnh, cha mẹ thường hỏi: phải làm gì thực tế chứ không chỉ lo lắng? Câu trả lời thẳng thắn là: quay lại những thói quen tưởng như cũ kỹ – rửa tay đúng cách, làm sạch bề mặt, kiểm soát nguồn lây – và duy trì chúng đều đặn. Cơ quan chuyên môn khuyến cáo nguyên tắc “3 sạch”: ăn uống sạch, ở sạch và giữ bàn tay sạch để phòng bệnh truyền nhiễm, trong đó có tay chân miệng. Đây không phải khẩu hiệu chung chung; đó là những hành vi có thể cắt đứt đường lây qua phân, dịch tiết và bề mặt chứa virus tay chân miệng. Tại gia đình, người chăm sóc trẻ cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, nhất là sau khi thay tã, tiếp xúc với phân, nước bọt, trước khi chế biến thức ăn và cho trẻ ăn; đồ chơi, vật dụng, sàn nhà cần được rửa sạch và khử khuẩn định kỳ. Tại trường lớp, không gian phải thông thoáng, đồ chơi và bàn ghế trẻ hay chạm vào cần được vệ sinh đều đặn, chứ không chỉ khi có ca bệnh. Nếu cha mẹ và nhà trường cùng kiên trì những bước đơn giản này, khả năng lan truyền của tay chân miệng sẽ giảm rõ rệt.
Bảo vệ trẻ năm học mới: phối hợp gia đình – nhà trường và chủ động cách ly nguồn lây
Tháng 9–10 hằng năm là giai đoạn tay chân miệng có xu hướng tăng, trùng với thời điểm trẻ bắt đầu năm học mới, tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi và ăn uống tập trung. Với thực tế 87,3% ca tay chân miệng tập trung ở trẻ dưới 5 tuổi và chủ yếu là nhóm đang học nhà trẻ, mẫu giáo, bảo vệ trẻ năm học mới không thể chỉ giao cho nhà trường; gia đình phải là mắt xích đầu tiên. Việc phòng ngừa tay chân miệng cần diễn ra liên tục tại cả hai môi trường thay vì chờ xuất hiện ca bệnh mới hành động. Cha mẹ nên giữ con ở nhà khi có dấu hiệu tay chân miệng, thông báo ngay cho giáo viên để lớp học kịp vệ sinh và theo dõi các trẻ khác. Giáo viên, nhân viên nuôi dưỡng cần được tập huấn nhận biết dấu hiệu tay chân miệng và quy trình xử trí khi có trẻ nghi ngờ mắc bệnh. Tiêm vắc xin theo khuyến cáo, kết hợp với vệ sinh tay, kiểm soát nguồn lây trong gia đình, nhà trẻ, trường học, là chiến lược bền vững để giảm bùng phát tay chân miệng. Nếu mỗi phụ huynh xem tay chân miệng nghiêm túc như cúm hay COVID-19, chúng ta sẽ có một năm học mới an toàn hơn cho trẻ.
