Từ đô thị đơn tâm đến siêu đô thị đa cực: Quyết định sống còn
Quy hoạch TPHCM 100 năm là định hướng tổ chức lại toàn bộ không gian đô thị, kinh tế, dân cư và hạ tầng giao thông cho một siêu đô thị 22-23 triệu người, chuyển từ mô hình đô thị đơn tâm hiện nay sang cấu trúc siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, đa tầng nhằm giảm quá tải khu lõi, mở rộng cực tăng trưởng mới và tạo nền tảng phát triển bền vững dài hạn.
Điểm quan trọng không phải ở những khẩu hiệu đẹp, mà ở lựa chọn mô hình đô thị. Thành phố đã quyết đứng về phía cấu trúc siêu đô thị đa trung tâm, thay vì tiếp tục "nuôi" một trung tâm Sài Gòn – Chợ Lớn phình to và nghẹt thở. Sau sáp nhập địa giới, diện tích TPHCM khoảng 6.772,59km² với dân số dự báo 22-23 triệu người vào năm 2050, nghĩa là mọi sai lầm quy hoạch hôm nay sẽ bị nhân lên theo cấp số nhân trong ba thập kỷ tới. Hội nghị phản biện xã hội sáng 18/8 đối với dự thảo quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm không chỉ là thủ tục, mà là lúc phải trả lời câu hỏi: chúng ta muốn sống trong siêu đô thị gì.
5 cực động lực, 10 vùng phát triển: Đa trung tâm có thực sự giảm kẹt xe?
Cấu trúc siêu đô thị đa cực không tự động giải quyết kẹt xe, nhưng nó cho phép TPHCM phân lại chức năng thay vì dồn tất cả vào khu lõi. Lõi Sài Gòn – Chợ Lớn – Thủ Thiêm được định vị là trung tâm quản trị, tài chính và dịch vụ toàn cầu; phía Đông trở thành cực đổi mới sáng tạo; phía Bắc tập trung công nghiệp – logistics… cùng với tổng thể 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược, 10 vùng quản trị phát triển. Về lý thuyết, đây là cơ chế phân tán dòng người, dòng việc làm và cả dòng xe.
Vấn đề là dám chuyển dịch những chức năng đang bám chặt trung tâm: trường đại học, bệnh viện, đầu mối logistics. Góp ý cho dự thảo quy hoạch, các chuyên gia chỉ ra tình trạng kẹt xe kéo dài dù liên tục mở rộng đường xuất phát từ việc các chức năng đô thị này bị nén quá dày ở khu trung tâm. Đề xuất phân bổ lại một số trường đại học, bệnh viện về Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu và vùng ven, dựa trên mạng lưới giao thông liên vùng, là câu trả lời thẳng vào gốc rễ: phải kéo nhu cầu đi lại ra nhiều cực khác nhau, nếu không thì "đa cực" chỉ nằm trên giấy.
Hạ tầng giao thông công cộng: Metro sẽ quyết định hình dạng không gian sống
Không có hạ tầng giao thông công cộng mạnh, đô thị đa cực sẽ biến thành đô thị đa… điểm kẹt xe. Quy hoạch đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 200 km đường sắt đô thị, đồng thời ưu tiên phát triển đường vành đai, cao tốc, cảng biển, sân bay và logistics. Đây không phải là chi tiết kỹ thuật, mà là lựa chọn mô hình sống: người dân bám theo tuyến metro và các đô thị TOD, hay tiếp tục phụ thuộc xe máy và ô tô cá nhân.
Các chuyên gia đã cảnh báo nếu quy hoạch không gian đô thị và hạ tầng kỹ thuật tiếp tục lệch pha như trước – chỗ ở xây xong nhưng điện, nước, thoát nước, đường sắt đô thị chưa kịp – thì TPHCM sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn ngập – kẹt – ô nhiễm ở quy mô gấp ba. Nói thẳng, metro không phải "tiện ích" thêm cho siêu đô thị đa trung tâm, mà là xương sống: không có đường sắt đô thị, mọi lời hứa giảm kẹt xe trong quy hoạch TPHCM 100 năm đều khó tin.
Logistics và cảng biển: Nếu container còn chạy khắp đô thị, mọi lý thuyết đa cực đều phá sản
Ở TPHCM hiện nay, container xuất hiện trên mọi trục đô thị không phải do "số phận", mà do logistics TPHCM đang được tổ chức sai chỗ. Cảng và đầu mối logistics tập trung quá lớn ở Cát Lái, Tân Cảng khiến xe hàng buộc phải xuyên qua các khu dân cư, làm tắc nghẽn hệ thống đường vốn đã quá tải. Các chuyên gia đồng thuận rằng siêu đô thị đa cực thì hạ tầng logistics cũng phải đa phương thức, đa đầu mối, gắn với đường sắt, cao tốc, vành đai và đường thủy nội địa.
Đề xuất di dời một phần cảng Cát Lái xuống Cái Mép, Cần Giờ, kết hợp với hệ thống cảng dọc sông, đi kèm mạng lưới trung tâm logistics, kho vận thông minh và đầu mối vận tải đa phương thức, có ý nghĩa chiến lược: "Khi đó, tình trạng container chạy khắp đô thị như hiện nay sẽ được khắc phục". Muốn duy trì mục tiêu tăng trưởng hai con số, thành phố buộc phải kéo chi phí logistics – hiện còn cao hơn cả chi phí sản xuất – xuống mức hợp lý, nếu không siêu đô thị đa trung tâm chỉ là một cỗ máy kinh tế chạy ì ạch trên những tuyến đường tắc nghẽn.
Tính khả thi: Quy hoạch 100 năm phải gắn với phân vùng, rác thải, tài chính và giám sát
Dự thảo quy hoạch hiện nhấn mạnh tầm nhìn đẹp: TPHCM toàn cầu, thông minh, hiện đại, cân bằng tăng trưởng – công bằng – di sản – môi trường. Nhưng nếu không cụ thể hóa cách phân vùng chức năng, hệ thống xử lý chất thải, nguồn tài chính và cơ chế giám sát thực thi, bản quy hoạch này sẽ lại nối dài danh sách những đồ án đẹp trên giấy. Các chuyên gia yêu cầu phải đánh giá kỹ hiện trạng, những kết quả và bất cập của quy hoạch 3 địa phương trước sáp nhập để biết kế thừa gì, bỏ cái gì.
Câu chuyện mảng xanh, công viên, hành lang xanh, ngập nước, tỷ lệ cây xanh thấp nhất cả nước… đều phải được bổ sung rõ trong đồ án thay vì để cho các dự án con tự đối phó. Cùng với đó, thành phố cần sớm cập nhật các công cụ và cơ chế mới – như trong dự thảo Luật Phát triển đô thị – để biến quy hoạch không gian thành cam kết pháp lý với người dân và nhà đầu tư. Quy hoạch TPHCM 100 năm, xét cho cùng, không phải là bản báo cáo hay, mà là lời hứa về một siêu đô thị đa cực nơi người dân có thể đi lại, làm việc, sinh sống mà không phải trả giá bằng từng giờ kẹt xe và từng con kênh ô nhiễm.
