Quy hoạch TP.HCM 100 năm là gì và vì sao phải bắt đầu từ giao thông?
Quy hoạch TP.HCM 100 năm là tầm nhìn tổ chức lại toàn bộ không gian đô thị trên diện tích khoảng 6.772,59km² sau sáp nhập, hướng tới một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, trong đó hạ tầng giao thông công cộng, logistics đa phương thức và mô hình phát triển hướng theo giao thông trở thành xương sống quyết định phân bố dân cư, ngành nghề và chất lượng sống của 22-23 triệu cư dân vào năm 2050. Điều đáng nói không phải thành phố sẽ có thêm bao nhiêu khu đô thị, mà là cách thành phố tự tái cấu trúc mình để thoát vòng luẩn quẩn kẹt xe, ngập nước và quá tải hạ tầng. Nếu quy hoạch này thất bại, mọi nỗ lực mở rộng địa giới chỉ biến thành một phiên bản phình to của mô hình đô thị đơn cực cũ, với lõi trung tâm ngày càng nghẹt thở.
Từ đô thị đơn tâm đến siêu đô thị đa cực: 5 cực động lực và 10 vùng phát triển để giảm áp lực lõi
Chuyển sang mô hình đô thị đa cực không phải khẩu hiệu quy hoạch, mà là điều kiện sống còn để TP.HCM thoát lệ thuộc vào một lõi trung tâm vừa đông vừa đắt. Đề án tổng thể xác lập cấu trúc 5 cực động lực và 10 vùng phát triển, vẽ lại bản đồ tăng trưởng để kinh tế, dịch vụ, công nghiệp và dân cư không dồn hết về khu trung tâm lịch sử. Theo Ủy ban MTTQ TP.HCM, đây là nền tảng pháp lý và chính trị cho bước chuyển từ đô thị đơn tâm sang siêu đô thị đa cực, đa trung tâm. Cực nào cũng phải gắn với chức năng rõ ràng: cực công nghiệp – logistics dựa trên lợi thế Bình Dương cũ, cực kinh tế biển gắn Bà Rịa – Vũng Tàu, cực tài chính – sáng tạo tại khu lõi, cùng các đô thị vệ tinh. Nếu cấu trúc đa cực này chỉ nằm trên bản vẽ, kẹt xe TP.HCM sẽ tiếp tục tập trung ở trung tâm với cường độ ngày càng lớn.
Phát triển hướng theo giao thông và thành phố 15 phút: Thay đổi cách di chuyển, không chỉ mở rộng đường
Điểm đột phá của quy hoạch TP.HCM 100 năm là chấp nhận rằng thêm đường cho xe cá nhân không giải quyết kẹt xe, mà phải phát triển hướng theo giao thông (TOD) và mô hình thành phố 15 phút. Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đề xuất phát triển các hành lang TOD dọc những trục phát triển chính, bắt đầu thí điểm trên tuyến metro số 1, rồi nhân rộng. TOD nghĩa là nhà ở, thương mại, dịch vụ, công viên bám theo trục giao thông công cộng, để người dân có thể sống – làm việc – giải trí trong phạm vi đi bộ, thay vì lệ thuộc ô tô, xe máy. Mô hình thành phố 15 phút củng cố điều này: trường học, y tế, công viên, cửa hàng phải nằm trong bán kính 15 phút đi bộ hoặc xe đạp. Nếu thành phố không nghiêm túc ràng buộc cấp phép dự án với khoảng cách đến ga metro, bến xe buýt, TOD sẽ bị biến dạng thành những khu chung cư kín tách rời hệ thống công cộng.
Hạ tầng công cộng làm xương sống: metro, xe buýt và logistics đa phương thức
Muốn đô thị đa cực vận hành, TP.HCM phải đảo ngược trật tự ưu tiên: hạ tầng công cộng đi trước, bất động sản theo sau. Theo quy hoạch, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành khoảng 200km đường sắt đô thị vào năm 2030, biến metro thành trục xương sống kết nối các cực động lực và vùng phát triển. TS Huỳnh Phước Nghĩa nhấn mạnh giao thông công cộng phải song hành với giải pháp chống ngập, nếu không các cực mới chỉ là những ốc đảo nằm trên giấy. Hạ tầng công cộng ở đây không chỉ là metro, mà còn là mạng lưới xe buýt chất lượng, bãi trung chuyển, bãi đỗ xe ngầm, cùng hệ thống logistics đa phương thức kết nối đường bộ, đường sắt, đường thủy và hàng không. Như kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn chỉ ra, khi diện tích thành phố mở rộng gấp ba, thiếu hệ thống hạ tầng đa phương thức tích hợp sẽ khiến siêu đô thị đa cực trở thành siêu đô thị đứt gãy.
Di dời cảng, tối ưu logistics và bài toán sử dụng đất, rác thải cho 23 triệu dân
Một thành phố 23 triệu dân không thể chấp nhận cảnh xe container chạy xuyên lõi đô thị, giành đường với xe buýt và người đi bộ. Quy hoạch TP.HCM 100 năm chỉ có ý nghĩa khi đi kèm chiến lược di dời cảng ra khỏi khu dân cư dày đặc và tổ chức lại mạng logistics để container không cần đi qua trung tâm. Các hành lang logistics phải chạy song song với hành lang TOD nhưng phục vụ mục tiêu khác: đưa hàng hóa ra – vào vùng công nghiệp, cảng biển, sân bay một cách trơn tru. Cùng lúc, hiệu quả sử dụng đất và hệ thống quản lý rác thải phải gắn chặt với mục tiêu tăng trưởng bền vững. Nếu mỗi cực đô thị mới lặp lại mô hình sử dụng đất lãng phí, hạ tầng rời rạc và xử lý rác lạc hậu như hiện nay, thành phố sẽ đối mặt khủng hoảng môi trường trước khi kịp đạt tầm siêu đô thị quốc tế.
