Con số cảnh báo ở Đồng Nai
Mất cân bằng giới tính khi sinh là tình trạng số bé trai và bé gái được sinh ra chênh lệch đáng kể so với tỷ lệ sinh học tự nhiên, thường phản ánh tác động của lựa chọn giới tính và định kiến xã hội. Tỷ số giới tính khi sinh tại Đồng Nai hiện là 109 bé trai trên 100 bé gái sống, cao hơn mức cân bằng tự nhiên 104–106 bé trai trên 100 bé gái. Ngày 20/10, đoàn công tác Cục Dân số thuộc Bộ Y tế, do Cục trưởng Lê Thanh Dũng dẫn đầu, đã kiểm tra việc thực thi quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi tại địa phương. Con số 109 không phải một dao động có thể bỏ qua: nó cho thấy quy định pháp luật chưa đủ sức xóa bỏ mong muốn có con trai ở một bộ phận người dân. Địa phương cũng nêu những trở ngại thực tế trong giám sát, gồm thiếu nhân lực và kinh phí. Nếu không khắc phục điểm yếu thực thi, khoảng cách giữa điều luật và hành vi sẽ còn dai dẳng.
Xu hướng toàn quốc cho thấy có tiến bộ nhưng chưa thể chủ quan. Tỷ số giảm bình quân khoảng 0,32 điểm phần trăm mỗi năm, từ 112,2 bé trai trên 100 bé gái năm 2016 xuống 109 năm 2025; tuy vậy, mức giảm chưa được đánh giá là bền vững. Dự báo khoảng 1,5 triệu nam giới có thể khó tìm bạn đời vào năm 2034, và một số người có thể phải kết hôn muộn hoặc không thể kết hôn. Đây là hệ lụy nhân khẩu học chạm tới lựa chọn và đời sống của người trẻ, không chỉ là một chỉ số thống kê.
Dự thảo đặt trọng tâm vào kiểm tra và xử lý
Bộ Y tế đang hoàn thiện dự thảo Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2026–2035, với định hướng tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi, cũng như thông báo hoặc tiết lộ giới tính trái quy định. Đây là hướng cần thiết, bởi hành vi bị cấm có thể diễn ra qua nhiều khâu, từ tư vấn, cung cấp dịch vụ đến sử dụng kỹ thuật y học. Dự thảo cũng đề xuất tăng cường lãnh đạo của chính quyền, truyền thông và giáo dục để thay đổi nhận thức, thay vì trông chờ riêng vào hình phạt. Mục tiêu được nêu là đưa tỷ số xuống dưới 109 bé trai trên 100 bé gái vào năm 2030, rồi về mức cân bằng tự nhiên vào năm 2035; đến năm 2030, toàn bộ tỉnh, thành phố dự kiến tổ chức kiểm tra các cơ sở cung cấp dịch vụ và duy trì hoạt động này đến năm 2035.
Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, kể cả bằng kỹ thuật y học hay công nghệ; việc thông báo, tiết lộ giới tính chỉ được phép trong trường hợp phục vụ chẩn đoán, điều trị bệnh theo quy định. Thông tư của Bộ Y tế quy định danh mục bệnh được phép tiết lộ giới tính vì mục đích chuyên môn, đồng thời yêu cầu cơ sở khám chữa bệnh tư vấn và giải thích giới hạn của xét nghiệm. Theo quy định xử phạt được nêu trong nguồn, hành vi đe dọa hoặc uy hiếp tinh thần để ép người khác tìm cách có giới tính thai nhi theo ý muốn bị phạt từ 7–15 triệu đồng; phá thai khi biết rõ lý do là lựa chọn giới tính bị phạt từ 25–30 triệu đồng. Mức phạt chỉ có ý nghĩa nếu vi phạm được phát hiện và xử lý nhất quán.
Muốn cân bằng lâu dài, phải thay đổi định kiến giới
Trọng tâm không thể dừng ở phòng khám. Tư tưởng con trai nối dõi, thờ cúng và quan niệm con trai có giá trị hơn vẫn nuôi dưỡng nhu cầu lựa chọn giới tính thai nhi; vì thế, xử phạt có thể ngăn một số hành vi nhưng khó làm mất gốc động cơ nếu định kiến giới còn nguyên. Dự thảo đề án đặt truyền thông, vận động và giáo dục bên cạnh giám sát pháp luật, đồng thời hướng tới nâng cao vai trò, vị thế của phụ nữ và trẻ em. Cách tiếp cận này đúng hướng: bình đẳng phải hiện diện trong gia đình và cộng đồng, chứ không chỉ trong thông điệp tuyên truyền. Việc khuyến khích đưa nội dung không trọng nam hơn nữ vào hương ước, quy ước cộng đồng cũng có thể tạo thêm không gian để thay đổi chuẩn mực. Điều cần tránh là biến truyền thông thành khẩu hiệu trong khi phụ nữ vẫn chịu áp lực phải sinh con trai.
Cục Dân số được yêu cầu tiếp tục tiếp nhận góp ý, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính khả thi và trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt trước khi triển khai. Bước tiếp theo vì vậy không chỉ là ban hành đề án, mà còn phải bảo đảm nguồn lực cho kiểm tra tại địa phương, giám sát cơ sở dịch vụ và theo dõi kết quả qua từng giai đoạn. Đồng Nai cho thấy cảnh báo đã rõ, còn thách thức nằm ở thực thi và thay đổi niềm tin xã hội. Muốn tỷ số giới tính khi sinh trở về cân bằng, cần vừa chặn hành vi lựa chọn giới tính bằng quy định nghiêm, vừa xây dựng một môi trường trong đó con gái được coi trọng ngang con trai. Không giải quyết đồng thời hai phía, mục tiêu năm 2035 khó thành hiện thực.
