Vitamin cần thiết, nhưng không mặc định phải uống thêm
Vitamin là nhóm vi chất thiết yếu giúp cơ thể duy trì các chức năng bình thường, nhưng nhu cầu bổ sung bằng viên uống tùy thuộc tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của mỗi người. Vì vậy, uống vitamin mỗi ngày không nên trở thành thói quen mặc định hay cách phòng bệnh cho tất cả mọi người. PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu cho biết vitamin ít xuất hiện trong đơn thuốc của ông; khi cần, vitamin có thể được xem là thuốc và chỉ nên dùng theo chỉ định. Cách tiếp cận này hợp lý hơn suy nghĩ “uống cho chắc”: bổ sung vitamin có ích khi giải quyết đúng nhu cầu, nhưng uống nhiều loại không cần thiết không đồng nghĩa với khỏe hơn. Trước khi tìm viên uống, nên xem lại chế độ ăn, yếu tố nguy cơ và liệu có bằng chứng thiếu hụt hay không.
Lịch sử nghiên cứu vitamin cũng gắn với việc nhận diện các bệnh do thiếu hụt dinh dưỡng, chứ không phải ý tưởng rằng mọi người đều cần dùng thực phẩm bổ sung thường xuyên. Thông điệp của chuyên gia vì thế rất rõ: ưu tiên ăn uống đa dạng, cân đối; chỉ dùng vitamin dạng thuốc khi thật sự cần. Một chế độ ăn phong phú có thể cung cấp nhiều vi chất qua thực phẩm như rau lá xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, trứng và sữa. Nếu nghi ngờ thiếu vitamin, đừng tự kết luận chỉ dựa trên mệt mỏi hay một triệu chứng đơn lẻ. Trao đổi với nhân viên y tế giúp xác định có cần bổ sung hay không, nên dùng loại nào và trong thời gian bao lâu.
Thiếu gì bù nấy, không uống theo phong trào
PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh nguyên tắc “Thiếu gì bù nấy”, thay vì uống nhiều loại vitamin một cách không cần thiết. Đây là lời khuyên thực tế bởi nhu cầu bổ sung khác nhau theo chế độ ăn, khả năng hấp thu và giai đoạn sống. Người ăn thuần chay có nguy cơ thiếu vitamin B12 nếu không dùng thực phẩm tăng cường hoặc sản phẩm bổ sung phù hợp; người từng phẫu thuật cắt dạ dày cũng cần được lưu ý vì việc hấp thu B12 phụ thuộc vào acid dạ dày và yếu tố nội tại. Phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người mắc bệnh gây kém hấp thu và người đã được xác định thiếu hụt có thể cần bổ sung theo hướng dẫn chuyên môn. Những tình huống này không phải lời mời tự mua vitamin, mà là lý do để đánh giá nhu cầu cá nhân.
Vitamin C cho thấy vì sao không nên gắn viên uống với lời hứa phòng bệnh chung chung. Theo PGS Nguyễn Lân Hiếu, uống vitamin C hằng ngày ở đa số người không làm giảm đáng kể nguy cơ cảm lạnh, dù có thể rút ngắn bệnh đôi chút; bắt đầu uống sau khi triệu chứng xuất hiện nhìn chung không cho thấy lợi ích rõ ràng. Một số nhóm hoạt động thể lực cường độ cao hoặc làm việc trong môi trường lạnh có thể hưởng lợi từ việc bổ sung đều đặn, nhưng điều đó không có nghĩa ai cũng cần uống liều cao mỗi ngày. Bài học không phải là vitamin vô ích, mà là hiệu quả phụ thuộc vào đúng người, đúng nhu cầu và đúng cách dùng.
Dạng vitamin quyết định rủi ro khi dùng quá mức
Không nên nghĩ mọi vitamin dư thừa đều được cơ thể xử lý giống nhau. Vitamin tan trong dầu gồm A, D, E và K; chúng có thể được dự trữ, đặc biệt ở gan và mô mỡ, nên bổ sung quá mức một số loại có thể tích lũy và gây hại. Vitamin tan trong nước gồm vitamin C và các vitamin nhóm B; nhiều loại ít được dự trữ, phần dư có thể được đào thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, B12 là ngoại lệ đáng chú ý vì cơ thể có thể dự trữ trong thời gian dài. Do đó, việc một số vitamin tan trong nước được đào thải không phải lý do để dùng tùy ý, còn vitamin tan trong dầu càng cần tránh tự tăng liều. Nước tiểu vàng sáng sau khi uống vitamin tổng hợp có thể liên quan đến riboflavin (B2) dư được đào thải, nhưng dấu hiệu này không thay thế đánh giá chuyên môn.
Khi cân nhắc sản phẩm, hãy đọc kỹ nhãn, kiểm tra thành phần và nguồn gốc trước khi dùng, như khuyến cáo của PGS Nguyễn Lân Hiếu. Cũng cần tránh chồng nhiều sản phẩm có cùng thành phần mà không nhận ra, bởi tổng lượng nạp vào có thể vượt nhu cầu. Nếu đang mang thai, có bệnh lý ảnh hưởng hấp thu, ăn thuần chay hoặc đã được chẩn đoán thiếu hụt, hãy hỏi nhân viên y tế về lựa chọn và liều dùng phù hợp thay vì dựa vào quảng cáo hay lời truyền miệng. Thực phẩm vẫn là nền tảng: vitamin C có trong ổi, cam, kiwi và bông cải xanh; B12 có trong thịt, cá, trứng và sữa; vitamin A có trong cà rốt, bí đỏ và khoai lang.
Kết luận: bổ sung có mục tiêu mới là lựa chọn đúng
Vitamin cần thiết cho sức khỏe, nhưng không phải ai cũng cần uống bổ sung mỗi ngày. Thay vì mua một lọ vitamin tổng hợp để phòng mọi vấn đề, hãy bắt đầu bằng chế độ ăn đa dạng, cân đối và đánh giá xem có yếu tố nguy cơ hay thiếu hụt cụ thể nào không. Nếu có lý do cần dùng, chọn đúng loại, đọc kỹ nhãn và làm theo hướng dẫn chuyên môn. Đây là cách hiểu đúng lời khuyên của PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu: thiếu chất nào thì bổ sung chất đó, không xem uống nhiều là tốt hơn.
