Viêm não ở trẻ em: không chỉ là biến chứng hiếm gặp
Viêm não ở trẻ em là tình trạng viêm nhiễm hoặc tổn thương cấp tính tại mô não do tác nhân virus hay phản ứng miễn dịch bất thường, có thể diễn tiến rất nhanh từ các triệu chứng sốt cao, đau đầu, nôn đến co giật, rối loạn tri giác và hôn mê, dễ để lại di chứng thần kinh lâu dài hoặc tử vong nếu không được chẩn đoán sớm và can thiệp kịp thời. Từ góc độ bác sĩ, điều đáng lo không phải là số lượng ca viêm não do virus Epstein-Barr hay cúm A, mà là tốc độ diễn biến và xu hướng phụ huynh chủ quan với các biểu hiện "sốt do virus". Khi một bé gái 4 tuổi chỉ sau khoảng 2 ngày sốt cao vì mắc cúm A đã chuyển sang co giật liên tục, rối loạn ý thức và được chẩn đoán bệnh não hoại tử cấp tính liên quan đến cúm A, chúng ta phải nhìn lại thái độ với bệnh cúm ở trẻ em.
Hoại tử não cấp tính từ cúm A: cúm không còn là bệnh nhẹ
Trường hợp bé gái 4 tuổi tử vong chỉ sau 2 ngày nhập viện vì bệnh não hoại tử cấp tính liên quan đến cúm A (ANE) cho thấy cúm A biến chứng có thể tàn phá não trẻ trong thời gian ngắn kinh hoàng. Bác sĩ ghi nhận trẻ được chuyển lên tuyến cuối sau khoảng 30 giờ xuất hiện triệu chứng thần kinh, trong bối cảnh tổn thương não tiến triển nhanh với co giật, hôn mê, sốt cao, tăng men gan và các chỉ số phản ứng viêm. Theo phân tích chuyên môn, ANE nhiều khả năng liên quan đến đáp ứng miễn dịch quá mức: khi "cơn bão" cytokine bùng lên, nội mô mạch máu bị tổn thương, hàng rào máu – não bị phá vỡ, dẫn đến phù não, hoại tử, rối loạn đông máu và xuất huyết. Điều đáng nói, bệnh thường xuất hiện ở trẻ 2–5 tuổi – nhóm tuổi vốn thường bị sốt cao và co giật do sốt, nên rất dễ bị xem nhẹ là "co giật do sốt" nếu bác sĩ không thăm khám thần kinh cẩn trọng.
Virus Epstein-Barr: tác nhân phổ biến nhưng biến chứng viêm não cực kỳ nguy hiểm
Nếu cúm A làm cha mẹ bất ngờ vì biến chứng hoại tử não cấp tính, thì virus Epstein-Barr lại là một "gương mặt quen" gây nhiễm trùng nhưng ít ai nghĩ đến viêm não nặng. Một bé trai 7 tuổi, vốn khỏe mạnh, nhập viện từ ngày thứ 2 của bệnh với triệu chứng sốt, đau vùng thượng vị, tăng bạch cầu và men gan. Dù được điều trị kháng sinh phổ rộng, trẻ vẫn sốt cao kéo dài hơn 7 ngày, sau đó xuất hiện nhiều cơn co giật toàn thân, tri giác giảm dần – những dấu hiệu điển hình của viêm não nặng. Xét nghiệm dịch não tủy cho thấy tăng bạch cầu, gợi ý tình trạng viêm nhiễm hệ thần kinh trung ương, nhưng các xét nghiệm ban đầu chưa tìm ra tác nhân. Chỉ khi bác sĩ chú ý đến các hạch nhỏ vùng cổ, sốt kéo dài, tăng bạch cầu, tăng men gan và tổn thương thần kinh, Epstein-Barr Virus (EBV) mới được đặt ra trong chẩn đoán, và PCR EBV trong dịch não tủy dương tính đã chứng minh virus này liên quan trực tiếp đến viêm não của trẻ.
Vì sao phải chẩn đoán sớm và can thiệp nhanh?
Điểm chung trong các ca viêm não do cúm A và virus Epstein-Barr là thời gian vàng cho chẩn đoán sớm rất ngắn. Với bệnh não hoại tử cấp tính liên quan đến cúm A, các biện pháp ức chế miễn dịch sớm, đặc biệt nếu được thực hiện trong 24 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng thần kinh, được xem là yếu tố có thể góp phần cải thiện tiên lượng ở một số trường hợp. Ngược lại, khi tổn thương não đã tiến triển quá nhanh, như bé gái 4 tuổi hôn mê sâu và tử vong sau 2 ngày nhập viện, bác sĩ gần như không còn "dư địa" để cứu não. Trường hợp bé trai 7 tuổi viêm não do EBV cho thấy mặt tích cực của chẩn đoán lại: sau khi xác định EBV trong dịch não tủy, kháng sinh được ngừng và trẻ được điều trị hỗ trợ chuyên sâu gồm kiểm soát phù não, phòng co giật, theo dõi biến chứng thần kinh, dinh dưỡng và cân bằng điện giải; sau 15 ngày, trẻ hồi phục tri giác, tỉnh táo, không còn co giật và được xuất viện.
Thông điệp dành cho phụ huynh: không được chủ quan với sốt cao ở trẻ
Các ca bệnh nêu trên là lời cảnh báo rõ ràng: sốt cao ở trẻ, nhất là kèm biểu hiện thần kinh, không bao giờ là chuyện "chờ cho hết". Bác sĩ khuyến cáo cha mẹ phải đặc biệt lưu ý khi trẻ mắc cúm hoặc có biểu hiện nhiễm virus nhưng xuất hiện sốt cao liên tục, không đáp ứng thuốc hạ sốt, co giật, khó thở, thở nhanh; trẻ cần được đưa đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, đánh giá và xử trí kịp thời. Với các trường hợp sốt kéo dài kèm đau đầu, nôn, rối loạn ý thức, co giật hoặc bất kỳ biểu hiện thần kinh bất thường nào, việc đưa trẻ đi khám sớm càng quyết định khả năng phát hiện viêm não do EBV hay các virus khác. Phòng ngừa vẫn là "lá chắn" tốt nhất: tiêm vaccine cúm hằng năm cho trẻ dưới 5 tuổi, giữ vệ sinh tay và đường hô hấp, bảo đảm dinh dưỡng, hạn chế tiếp xúc nguồn lây, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người đều là những hành động cụ thể mà mỗi gia đình có thể bắt đầu ngay hôm nay.
