Điều chỉnh mới tác động trực tiếp đến gia đình và trường học
Các chính sách giáo dục có hiệu lực trong tháng 11/2026 là nhóm quy định mới về hỗ trợ của phụ huynh, hoạt động học tập ở trường phổ thông, phổ cập giáo dục, tuyển sinh nghề và xét học bổng, tác động trực tiếp đến cách gia đình và nhà trường thực hiện trách nhiệm của mình. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc bỏ một số cách thu tiền quen thuộc: các văn bản còn vạch rõ hoạt động nào phải được bảo đảm, hoạt động nào học sinh có thể tự nguyện đăng ký, và nhóm người học nào cần được hỗ trợ tiếp cận giáo dục. Nghị định về phổ cập giáo dục mầm non và xóa mù chữ có hiệu lực từ ngày 1/11; các thông tư về ban đại diện cha mẹ học sinh và hoạt động giáo dục phổ thông cùng có hiệu lực từ ngày 15/11. Với gia đình, trường học và người học nghề, nên xem đây là thời điểm rà soát cách tổ chức, thông báo và tiếp nhận hỗ trợ, thay vì chỉ để ý đến các khoản thu.
Hỗ trợ phụ huynh phải tự nguyện, không qua quỹ của ban đại diện
Từ ngày 15/11, ban đại diện cha mẹ học sinh không được thu, tiếp nhận hoặc quản lý tiền hỗ trợ hoạt động của ban. Quy định này đặt ra ranh giới cần thiết: hỗ trợ phải là lựa chọn của từng gia đình, không phải nghĩa vụ được gắn với việc học của con. Ban không được đặt khoản đóng góp bắt buộc, ấn định mức bình quân hay tối thiểu, ấn định thời hạn hỗ trợ, lập danh sách người phải nộp hoặc gây sức ép để phụ huynh tham gia. Nếu gia đình tự nguyện hỗ trợ, họ chỉ có thể cung cấp trực tiếp hàng hóa, dịch vụ cần thiết hoặc thanh toán thẳng cho đơn vị cung cấp, không chuyển tiền cho ban. Khi nguồn hỗ trợ không đủ, hoạt động cần được điều chỉnh; việc gia đình không đóng góp không được ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh. Phụ huynh nên hỏi rõ mục đích, cách thực hiện và đơn vị nhận thanh toán trước khi đồng ý.
Ban đại diện cũng không được nhân danh mình vận động tài trợ cho nhà trường hoặc tiếp nhận, quản lý, sử dụng khoản tài trợ dành cho trường. Đây không phải cách chuyển trách nhiệm chi tiêu của cơ sở giáo dục sang phụ huynh. Nhà trường và ban cần rà soát quy trình phối hợp, thông báo rõ ràng để không biến sự tự nguyện thành áp lực tập thể.
Phân biệt hoạt động tăng cường với lớp theo nhu cầu
Thông tư có hiệu lực từ ngày 15/11 phân biệt hoạt động giáo dục tăng cường với hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học. Hoạt động tăng cường diễn ra ngoài thời lượng chính khóa, bổ sung nội dung nền tảng để học sinh thực hành, trải nghiệm và vận dụng kiến thức; đây không phải môn học mới, giờ dạy trước chương trình hay lớp ôn luyện. Kinh phí của hoạt động này được bảo đảm theo quy định pháp luật, và nhà trường không được thu tiền học sinh hoặc chuyển nội dung thuộc trách nhiệm bảo đảm của Nhà nước sang nhóm hoạt động thu phí. Ngược lại, hoạt động theo nhu cầu hướng đến nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu, do học sinh tự nguyện đăng ký; cơ sở giáo dục có thể thu kinh phí theo quy định, công khai và minh bạch. Phụ huynh nên xem mục tiêu, nội dung và cách tổ chức, không chỉ căn cứ vào tên lớp, để xác định hoạt động nào con có thể từ chối và hoạt động nào phải được bảo đảm.
Nhà trường không được ép học sinh tham gia hoạt động theo nhu cầu, xen kẽ các tiết này với tiết chính khóa hoặc tiết tăng cường, hay dùng chúng để dạy trước, ôn thi và luyện thi. Vì vậy, phụ huynh có căn cứ để đề nghị giải thích khi một nội dung nền tảng bị tách khỏi chương trình tăng cường rồi đưa sang lớp tự nguyện thu phí. Cơ sở giáo dục cần phân loại hoạt động theo nội dung và cách tổ chức thực tế, không phải theo nhãn gọi.
Phổ cập, tuyển sinh nghề và học bổng: ai cần theo dõi?
Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/11 đặt ra yêu cầu phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 5 đến 6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ. Một xã được công nhận đạt chuẩn khi huy động ít nhất 95% trẻ trong độ tuổi đến lớp; mức yêu cầu là ít nhất 90% tại xã có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Tỷ lệ trẻ hoàn thành chương trình hằng năm phải đạt ít nhất 85%, hoặc 80% ở các xã đặc biệt khó khăn. Các địa phương, cơ sở mầm non và gia đình có con trong độ tuổi này cần theo dõi việc tiếp cận lớp học, nhất là nơi còn khó khăn. Người từ 15 đến 60 tuổi chưa biết chữ hoặc tái mù chữ cũng thuộc nhóm được quy định về xóa mù chữ. Đây là phần chính sách dễ bị xem là việc riêng của cơ quan quản lý, nhưng kết quả phụ thuộc vào việc người học có được nhận diện và tạo điều kiện tham gia hay không.
Người dự tuyển vào cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần lưu ý quy định tuyển sinh nghề có thể tổ chức nhiều đợt; hiệu trưởng quyết định xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai hình thức tùy ngành nghề và yêu cầu đầu vào. Người học thuộc diện xét học bổng giáo dục ở một số ngành cũng nên kiểm tra tiêu chí áp dụng: quy định được nêu là không dùng điểm ưu tiên, điểm cộng khi xét học bổng, đồng thời người học không phải nộp hồ sơ vì dữ liệu được khai thác từ các hệ thống tuyển sinh, đào tạo hiện có. Gia đình nên theo dõi thông báo của cơ sở tuyển sinh và xác nhận dữ liệu cá nhân chính xác, thay vì mặc định rằng hồ sơ giấy hoặc điểm ưu tiên sẽ quyết định kết quả.
Kết luận: cần rõ trách nhiệm, không chỉ đổi cách gọi
Điểm chung của các quy định giáo dục mới là làm rõ trách nhiệm: ban đại diện không giữ tiền hỗ trợ, hoạt động tăng cường không thu tiền người học, còn phổ cập, tuyển sinh và học bổng có tiêu chí, quy trình cần được thực hiện minh bạch. Phụ huynh nên hỏi rõ trước khi hỗ trợ hoặc đăng ký hoạt động; học sinh cần phân biệt chương trình được bảo đảm với nội dung tự chọn; nhà trường và cơ quan quản lý cần rà soát cách tổ chức, truyền thông và xét tuyển. Thực hiện đúng tinh thần này quan trọng hơn việc thay tên một khoản thu hay một lớp học: quyền lợi của người học phải được xác định bằng nội dung và quy định thực tế.
