Trí thông minh: không thuộc “bản quyền” của mẹ hay của bố
Di truyền trí thông minh là việc các đặc điểm liên quan đến nhận thức và khả năng học hỏi của trẻ được hình thành từ tổ hợp gen cha mẹ truyền lại, rồi tiếp tục được uốn nắn, tăng cường hoặc kìm hãm bởi nuôi dạy, dinh dưỡng, giáo dục và môi trường sống xung quanh. Nhiều phụ huynh vẫn truyền tai nhau rằng con trai thông minh là nhờ mẹ, dựa trên lý thuyết nhiễm sắc thể X từ mẹ chứa nhiều gene liên quan đến não bộ hơn nhiễm sắc thể Y từ bố. Nhưng khoa học di truyền cho thấy đây chỉ là một lát cắt nhỏ của bức tranh. Toàn bộ gene trên nhiễm sắc thể X chỉ chiếm khoảng 5% tổng số gene, trong khi 22 cặp nhiễm sắc thể thường mới là nơi chứa phần lớn các gene liên quan đến trí tuệ và chúng được truyền từ cả bố lẫn mẹ theo tỷ lệ gần như ngang nhau.
Khoa học di truyền nói gì về trí thông minh của trẻ?
Nếu xem trí thông minh như một tòa nhà, thì gen chỉ là bản vẽ nền móng, không phải toàn bộ công trình. Các nghiên cứu về trẻ sinh đôi, trẻ được nhận nuôi và phân tích gene cho thấy yếu tố di truyền đóng góp khoảng một nửa vào sự khác biệt về trí thông minh giữa các cá nhân. Nói cách khác, gen quyết định khung khoảng trí tuệ cơ bản, còn môi trường hậu thiên quyết định việc trẻ có thể chạm tới phần trần nhà hay không. Đáng chú ý, mối liên hệ về trí thông minh giữa cha mẹ và con cái đều dao động quanh mức 0,4, không phụ thuộc rõ rệt vào giới tính của trẻ. Câu chuyện “con trai thông minh theo mẹ” vì thế mang tính đơn giản hóa quá mức, khiến nhiều người bỏ qua vai trò ngang hàng của bố và mẹ trong di truyền trí thông minh lẫn phát triển trí tuệ trẻ em.
Vai trò khác nhau nhưng bổ sung của bố và mẹ
Điều nguy hiểm của các quan niệm sai lầm là chúng khiến một bên cha hoặc mẹ tự cho mình ít quan trọng hơn trong vai trò nuôi dạy con thông minh. Trong thực tế, mẹ trao cho con cảm giác an toàn, sự khai phóng ngôn ngữ và nền tảng cảm xúc; bố trao cho con khao khát khám phá, tư duy không gian và sự dũng cảm thử sai. Hai bộ kỹ năng này thiếu đi bộ nào cũng khó mà vận hành trơn tru. Các học giả từ Oxford và London đã theo dõi 705 cặp bố con và phát hiện mức độ nhạy bén trong tương tác của người bố có ảnh hưởng đến khả năng nhận thức lúc 18 tháng và ngôn ngữ lúc 36 tháng của trẻ, thậm chí vượt qua cả sự nhạy bén của người mẹ. Điều này không làm vai trò mẹ kém đi, mà cho thấy phát triển trí tuệ trẻ em là kết quả của một hệ thống gia đình phối hợp, không phải cuộc thi xem ai “giỏi hơn”.
Môi trường sống: nửa còn lại của trí thông minh
Ở giai đoạn đầu đời, môi trường sống và giáo dục có tác động rất lớn đến sự phát triển nhận thức của trẻ. Dù gen có thuận lợi đến đâu, một đứa trẻ thiếu dinh dưỡng, thiếu ngủ, ít được tương tác ngôn ngữ, ít vận động và bị nhốt vào màn hình sẽ khó phát huy hết tiềm năng. Nhiều nghiên cứu chỉ ra các yếu tố môi trường có thể hỗ trợ đáng kể cho phát triển trí tuệ trẻ em: trò chuyện với con từ sớm, thường xuyên giao tiếp, đọc sách và tương tác bằng ngôn ngữ để mở rộng vốn từ và kích thích não bộ; đảm bảo ngủ đủ giấc và duy trì vận động hằng ngày để củng cố trí nhớ, cải thiện khả năng tập trung và hỗ trợ não bộ phát triển khỏe mạnh. Theo một tuyên bố chính sách về đọc viết, khi đọc sách cho con nghe, các ông bố có xu hướng sử dụng từ vựng đa dạng hơn, đặt nhiều câu hỏi mở và đưa vào nhiều từ mới hơn, tạo ra một kiểu kích thích nhận thức khác với cách mẹ thường làm.
Cha mẹ tối ưu hóa trí tuệ con bằng cách nuôi dạy thông minh
Điều đáng mừng là phần chúng ta có thể chủ động thay đổi không hề nhỏ. Dinh dưỡng, giấc ngủ, giáo dục, trải nghiệm sống, sức khỏe và môi trường phát triển luôn chiếm một phần rất lớn trong câu chuyện trí thông minh. Định hình mô hình đồng hành gia đình là một chiến lược thiết thực: mô hình “pha trộn phối hợp” được xem là tối ưu, trong đó mẹ tập trung vào cảm xúc, ngôn ngữ và thói quen sinh hoạt, còn bố đảm nhận khám phá ngoài trời, lắp ráp thủ công và tương tác logic. Với gia đình bận rộn, mỗi ngày chỉ cần cố định một giờ do bố chủ trì, thực hiện các hoạt động khám phá, thực hành và logic là có thể lấp đầy khoảng trống đó. Điểm chung của những giải pháp này là chúng không phụ thuộc vào thu nhập hay trình độ học vấn của cha mẹ; bất kỳ gia đình nào cũng có thể thực hiện nếu kiên trì.
