Từ đường sắt đô thị TP.HCM hiện hữu đến tham vọng mạng lưới 255 km
Đường sắt đô thị TP.HCM là hệ thống vận tải khối lượng lớn sử dụng các tuyến metro và đường sắt nội vùng, kết nối những khu đô thị, trung tâm kinh tế và các đầu mối giao thông quan trọng, nhằm giảm ùn tắc, rút ngắn thời gian di chuyển và tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng bền vững và thân thiện với người sử dụng. Thông điệp quan trọng nhất lúc này là: nếu TP.HCM không dồn lực để hoàn thiện mạng lưới metro 255 km, thành phố sẽ tiếp tục bị trói chặt bởi xe máy và kẹt xe. Thay vì chờ mọi điều kiện hoàn hảo, Ban Quản lý đường sắt đô thị đang tập trung thực hiện thủ tục chuẩn bị đầu tư cho loạt dự án metro mới, từ hoàn thiện hồ sơ phương án công nghệ, danh mục quy chuẩn kỹ thuật đến báo cáo khả thi về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hồ sơ hướng tuyến để trình thẩm định, phê duyệt. Đây là bước xoay trục quan trọng: chuyển từ tư duy thí điểm sang tư duy xây dựng mạng lưới giao thông xương sống cho toàn vùng đô thị.
Các tuyến metro kết nối vùng: Bến Thành, Suối Tiên, Tân Sơn Nhất và trung tâm
Điểm đáng chú ý trong chiến lược mở rộng mạng lưới metro 255 km là cách TP.HCM ưu tiên các hướng kết nối vùng thay vì chỉ khép kín trong địa giới hành chính. Tuyến Bến Thành – Thủ Thiêm và Bến Thành – Tham Lương thuộc Metro số 2 tiếp tục được triển khai như xương sống kết nối trung tâm lịch sử với các khu dân cư, công nghiệp phía Tây Bắc. Song song đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bến Thành – Cần Giờ cho thấy tầm nhìn đưa đô thị trung tâm bắt tay với không gian biển và du lịch sinh thái. Đáng nói hơn, tuyến Metro Thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên dài khoảng 32,8 km, xuất phát từ depot Phú Chánh đến ga Suối Tiên, kết nối trực tiếp với Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên. "Tuyến này nếu làm tốt sẽ biến Suối Tiên thành nút giao vận tải khối lượng lớn giữa TP.HCM và Bình Dương", một chuyên gia nhận định. Cùng lúc, tuyến Metro Thủ Dầu Một – trung tâm TP.HCM dài khoảng 35 km, đi từ ga S5 giao với tuyến Bình Dương mới – Suối Tiên đến ga Tao Đàn, nối với tuyến số 2 đoạn ngầm Bến Thành – Tham Lương. Đây là mạng kết nối vùng đang hình thành trong thực tế, không còn chỉ nằm trên bản vẽ.
Metro số 6 và cực kết nối mới: từ sân bay Tân Sơn Nhất đến Phú Hữu
Nếu các tuyến xuyên vùng tạo ra trục Bắc – Nam mới, thì Metro số 6 lại hứa hẹn hình thành một vành đai chiến lược cho đường sắt đô thị TP.HCM. Giai đoạn 1 của tuyến này sẽ xây dựng đoạn từ sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất đến Phú Hữu, dài khoảng 23 km, bắt đầu từ nút giao Bà Quẹo trên trục Trường Chinh – Âu Cơ, kết nối tại ga ST09 của Metro số 2 (đoạn Bến Thành – Tham Lương) và kết thúc ở khu vực ga Phú Hữu để nối tiếp với tuyến đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành. Đây không chỉ là câu chuyện thêm một tuyến metro, mà là tạo ra một hành lang công cộng khối lượng lớn đi qua sân bay, khu dân cư đông đúc và cửa ngõ phía Đông. Hiện TP.HCM đang xin ý kiến Bộ Xây dựng về danh mục quy chuẩn, tiêu chuẩn chủ yếu áp dụng cho dự án, đồng thời Ban Quản lý đường sắt đô thị đã trình báo cáo nghiên cứu khả thi về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hồ sơ hướng tuyến, vị trí công trình để thẩm định, phê duyệt. Cách làm bài bản này cho thấy thành phố bắt đầu coi metro là hạ tầng tối quan trọng, chứ không phải công trình điểm nhấn mang tính trang trí.
Hướng ra biển và sân bay quốc tế: Vũng Tàu – Bà Rịa – Phú Mỹ – Long Thành
Một mạng lưới metro 255 km chỉ có ý nghĩa khi nó gắn chặt với các cực tăng trưởng mới của vùng. Trong giai đoạn 2026–2030, Ban Quản lý đường sắt đô thị đang nghiên cứu, chuẩn bị đầu tư tuyến metro kết nối Vũng Tàu – Bà Rịa – Phú Mỹ. Đề xuất của Sở Xây dựng về việc bổ sung phương án kéo dài tuyến vào khu vực sân bay quốc tế Long Thành càng cho thấy tham vọng xây dựng trục giao thông công cộng trọn vẹn từ thành phố cảng biển, khu công nghiệp đến trung tâm TP.HCM. Nếu được hiện thực hóa, tuyến này sẽ tăng cường mạnh mẽ tính kết nối giữa mạng đường sắt đô thị TP.HCM với các đầu mối giao thông quan trọng trong vùng, thay vì để mỗi địa phương chạy theo những dự án rời rạc. Vấn đề không chỉ là rút ngắn thời gian đi từ TP.HCM ra biển hay ra sân bay, mà là tạo một khung giao thông công cộng thống nhất, giúp người dân lựa chọn metro thay vì xe cá nhân khi di chuyển liên tỉnh.
Đường tới hoàn thành 2030: thủ tục gấp rút, khởi công cuối 2026 và tác động với người dân
Lộ trình hoàn thành mạng lưới metro 255 km đến mốc 2030 sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu các dự án không bước vào giai đoạn thi công. Đại diện Ban Quản lý đường sắt đô thị cho biết các tuyến đang nêu đều được đẩy nhanh thủ tục chuẩn bị đầu tư, đặc biệt là giải pháp công nghệ, quy chuẩn kỹ thuật, hướng tuyến, vị trí công trình, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phê duyệt dự án. Mục tiêu là hoàn tất phê duyệt dự án trước tháng 12 và khởi công loạt tuyến metro vào cuối năm 2026. Việc triển khai đồng thời nhiều dự án không chỉ nhằm "cho thấy có công trình", mà để từng bước hình thành một mạng đường sắt đô thị đồng bộ, có mức độ liên thông cao, tăng cường kết nối giữa các khu đô thị và những đầu mối giao thông quan trọng. Khi hệ thống này được vận hành, nó sẽ đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng của người dân, đồng thời góp phần hoàn thiện hệ thống vận tải công cộng khối lượng lớn của TP.HCM. Nếu thành phố kiên định với những mốc tiến độ đã đặt ra, việc giảm ùn tắc và thay đổi thói quen di chuyển bằng xe cá nhân sẽ không còn là mục tiêu xa vời.
