Tham vọng 255 km metro: quyết định sẽ định hình đô thị TP.HCM
Đường sắt đô thị TP.HCM là mạng lưới metro và các tuyến đường sắt trong thành phố, được quy hoạch với quy mô hàng trăm kilômet để tạo trục giao thông khối lượng lớn, giảm tải cho đường bộ, phục vụ nhu cầu đi lại và phát triển không gian đô thị theo hướng hiện đại, bền vững, kết nối nhiều khu vực sau khi thành phố mở rộng địa giới hành chính. Điểm đáng nói trong kế hoạch metro 255 km năm 2030 là TP.HCM đã chọn thái độ “hoặc làm quyết liệt, hoặc chấp nhận tụt lại”. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố ưu tiên 8 dự án đường sắt đô thị với mục tiêu hoàn thành 255 km, sau đó bổ sung 7 tuyến để nâng tổng chiều dài lên 532 km vào 2035. Đây không chỉ là con số về hạ tầng, mà là lựa chọn chiến lược: đặt đường sắt đô thị lên vị trí trung tâm trong mạng lưới giao thông đô thị tương lai, thay vì tiếp tục dựa vào xe máy và ô tô như hiện nay.
Giải phóng mặt bằng metro: khâu phải đi trước một bước
Nếu phải chọn một nút thắt có thể làm chậm toàn bộ kế hoạch metro 255 km năm 2030, đó chắc chắn là giải phóng mặt bằng metro. Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM đã có văn bản gửi UBND 168 xã, phường, đặc khu cùng các ban quản lý, nhà đầu tư để triển khai bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất cho các dự án metro, đường sắt. Việc chuẩn bị này được yêu cầu thực hiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thay vì đợi đến khi dự án bước vào triển khai. Quan điểm “giải phóng mặt bằng phải đi trước một bước” cho thấy thành phố đã rút kinh nghiệm từ các công trình chậm tiến độ vì vướng đất. Tuy nhiên, chính quyền cơ sở và các đơn vị tư vấn hiện nay không phải nơi nào cũng đủ năng lực. Thành phố buộc phải rà soát, thậm chí thay thế hoặc ký hợp đồng với các tổ chức chuyên trách như Ban Bồi thường giải phóng mặt bằng hay Trung tâm Phát triển quỹ đất để tránh tình trạng thiếu nhân lực, thiếu chuyên môn khiến dự án trễ hẹn.
Quản trị tiến độ: từ sơ đồ Gantt đến phân tán khối lượng công việc
Với mạng lưới đường sắt đô thị TP.HCM được quy hoạch lên tới khoảng 1.540 km sau khi mở rộng địa giới hành chính, quản trị tiến độ trở thành bài toán không thể giải bằng cách làm thủ công, manh mún. Thành phố yêu cầu chủ đầu tư và UBND cấp xã nơi dự án đi qua xây dựng kế hoạch chi tiết cho từng dự án dưới dạng sơ đồ Gantt: mỗi công việc đều có thời điểm bắt đầu, kết thúc, mốc quan trọng và cơ quan chịu trách nhiệm. Hướng tiếp cận này có một thông điệp rõ ràng: không chấp nhận “vùng xám trách nhiệm” giữa các bên liên quan. Bên cạnh đó, việc lựa chọn đơn vị đo đạc, tư vấn giá đất, thẩm định giá cũng phải ưu tiên tổ chức có năng lực, kinh nghiệm, uy tín, đồng thời không dồn nhiều dự án lớn cho một đơn vị nếu năng lực thực tế không đáp ứng. Phân tán khối lượng công việc trên nhiều đơn vị đủ điều kiện vừa giúp tránh quá tải, vừa tạo cơ chế cạnh tranh chất lượng dịch vụ trong quá trình giải phóng mặt bằng metro.
Nhu cầu tài chính lớn: không có vốn, tham vọng sẽ chỉ là bản vẽ
Không thể nói về đường sắt đô thị TP.HCM mà bỏ qua bài toán tiền. Nhu cầu vốn để ưu tiên bảo đảm cho nhiệm vụ đầu tư các dự án đường sắt đô thị được đánh giá là rất lớn, đòi hỏi phải chuẩn bị và tập trung nguồn lực tài chính ngay từ giai đoạn lập kế hoạch. Khối lượng công việc liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và xây dựng kết cấu hạ tầng không chỉ rộng về địa bàn, mà còn dài về thời gian thực hiện. Trên thực tế, thành phố đã yêu cầu Ban Quản lý đường sắt đô thị phối hợp với các cơ quan liên quan và Sở Tài chính để rà soát các dự án được giao nhiệm vụ chủ đầu tư, lập dự toán chi phí cho những công việc cần làm trước, đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn và hằng năm. Đối với các dự án chưa có chủ đầu tư, việc chuẩn bị nguồn vốn bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng phải được đề xuất sớm. Nếu khâu tài chính không đi song hành với giải phóng mặt bằng, mục tiêu hoàn thành 255 km vào giai đoạn 2026-2030 sẽ rất khó thành hiện thực.
Vật liệu, thể chế và kết luận: thành phố có dám “mở đường” cho đường sắt?
Một điểm ít được chú ý nhưng có thể trở thành điểm nghẽn là nguồn vật liệu xây dựng cho các tuyến metro và các công trình hạ tầng chiến lược khác. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã rà soát, tham mưu về nguồn khoáng sản để xem xét cấp phép phục vụ các dự án trọng điểm; đồng thời yêu cầu chủ đầu tư, nhà thầu phải xác định sớm nhu cầu về chủng loại, khối lượng, chất lượng và tiến độ cung ứng vật liệu để kịp thời xin cấp phép khai thác. Điều này cho thấy tư duy “không để thiếu vật liệu đánh gãy tiến độ” đang dần được đặt ngang hàng với tư duy “không để vướng mặt bằng”. Ở tầm thể chế, thành phố cũng đang xem xét áp dụng chính sách đặc thù cho lĩnh vực đường sắt theo Luật Đường sắt 2025 và Nghị quyết 188/2025/QH15. Câu hỏi còn lại không nằm ở bản quy hoạch hay những con số 255 km, 532 km, mà ở năng lực thực thi: TP.HCM có dám đi đến cùng trong việc ưu tiên đất, tiền, nhân lực và cơ chế cho đường sắt đô thị – hay metro sẽ tiếp tục là câu chuyện dài kỳ, chưa biết ngày kết thúc.
