Đường sắt đô thị TP.HCM: từ mục tiêu 255 km đến tham vọng 500 km
Đường sắt đô thị TP.HCM là mạng lưới metro và các tuyến tàu nội đô, được quy hoạch để trở thành xương sống của hạ tầng giao thông đô thị, giảm phụ thuộc vào đường bộ, tái cấu trúc không gian phát triển và kết nối các khu dân cư, khu công nghiệp, cảng biển, sân bay theo định hướng giao thông công cộng. Tại một hội thảo về đầu tư hạ tầng, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM Trần Quang Lâm khẳng định thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 255 km đường sắt đô thị và đến năm 2035 vượt hơn 500 km. Đây không phải khẩu hiệu mà được ông gọi thẳng là “nhiệm vụ cần hoàn thành”, dựa trên cơ chế đặc thù, nguồn lực địa phương và huy động vốn xã hội. Tham vọng này cho thấy TP.HCM chấp nhận bước vào giai đoạn đầu tư hạ tầng quy mô lớn, với metro Hồ Chí Minh 2030 là thước đo năng lực tổ chức thực thi.
Vành đai giao thông: khung xương cho mạng lưới metro Hồ Chí Minh 2030
Nếu metro là hệ thần kinh của giao thông công cộng, thì các tuyến vành đai giao thông chính là khung xương để đô thị vận hành trơn tru. TP.HCM đang tập trung hoàn thiện Vành đai 3, Vành đai 4 và đẩy nhanh đầu tư các tuyến vành đai 2, cao tốc, quốc lộ, đường cửa ngõ, kết nối cảng biển và sân bay. Mục tiêu là đến năm 2030 cơ bản hoàn thành mạng lưới hạ tầng giao thông khung, tạo nền cho đường sắt đô thị TP.HCM phát huy hiệu quả. Quan điểm của thành phố khá rõ: chỉ mở rộng đường bộ sẽ không giải quyết căn cơ ùn tắc trong một siêu đô thị; muốn thoát cảnh kẹt xe triền miên, phải chuyển trọng tâm sang giao thông công cộng khối lượng lớn. Việc đặt metro Hồ Chí Minh 2030 song hành với hoàn thiện vành đai cho thấy tư duy quy hoạch đã dịch chuyển từ xử lý triệu chứng sang xử lý gốc rễ.
28 tuyến đường sắt đô thị và mô hình TOD: tham vọng tái thiết không gian đô thị
Đi xa hơn tầm nhìn 2035, TP.HCM đề xuất mạng lưới 28 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 1.500 km, hướng tới đáp ứng 55–60% nhu cầu đi lại bằng giao thông công cộng vào năm 2050. Đây là con số cho thấy thành phố không muốn metro chỉ là vài tuyến điểm nhấn, mà là mạng lưới phủ khắp, đủ sức thay đổi thói quen di chuyển. Mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được đặt ở trung tâm: các khu đô thị đầy đủ chức năng, dịch vụ, tiện ích sẽ hình thành quanh nhà ga, với mục tiêu người dân đi bộ khoảng 10 phút là tiếp cận được. Quan điểm này đáng ủng hộ, vì nếu không gắn metro với quy hoạch đất đai và mật độ dân cư, đường sắt đô thị TP.HCM sẽ biến thành những tuyến giao thông đắt đỏ nhưng ít người dùng, lãng phí nguồn lực.
Nhà ở xã hội Hồ Chí Minh: không thể tách rời hạ tầng giao thông đô thị
Điểm đáng chú ý trong chiến lược là nhà ở xã hội Hồ Chí Minh được đặt song song với metro và vành đai giao thông. Chính phủ giao TP.HCM phát triển gần 200.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030, trong đó một dự án khoảng 37.000 căn đã được thông qua chủ trương, và khoảng 40.000 căn khác dự kiến khởi công thêm. Quan trọng hơn, thành phố xác định rõ: nhà ở xã hội phải gắn với hạ tầng giao thông, đặc biệt là các tuyến metro, đường vành đai, cao tốc và quốc lộ. Nếu làm đúng, người thu nhập thấp không chỉ có chỗ ở phù hợp khả năng chi trả, mà còn tiếp cận việc làm và dịch vụ thiết yếu thuận tiện. Nếu làm sai, các khu nhà ở xã hội sẽ thành “ốc đảo” xa trung tâm, phụ thuộc xe máy, tái tạo bất bình đẳng không gian. Ở đây, cách TP.HCM rút gọn thủ tục, khai thác quỹ đất công sẽ quyết định thành bại.
Thách thức nguồn lực và bài toán ngập nước, môi trường
Tham vọng metro và nhà ở xã hội chỉ có ý nghĩa nếu TP.HCM đồng thời xử lý được ngập nước và ô nhiễm môi trường. Thành phố đặt mục tiêu cải tạo khoảng 398 kênh, rạch, di dời khoảng 41.000 căn nhà ven sông, kênh, rạch, và đến năm 2050 giải quyết 50 điểm ngập lớn hiện nay. Các nhiệm vụ này nhắm tới cải thiện khả năng thoát nước, nâng cao chất lượng môi trường và điều kiện sống của người dân. Tuy nhiên, bài toán lớn nhất vẫn là cơ chế huy động vốn, chính sách đất đai và mô hình đầu tư hạ tầng gắn với giá trị đất. Nếu không dám thử các phương thức linh hoạt như PPP, EPC hay khai thác quỹ đất quanh tuyến metro, kế hoạch 255 km đến 2030 và hơn 500 km đến 2035 sẽ dễ bị chậm tiến độ. TP.HCM đang đứng trước lựa chọn: hoặc chấp nhận cải cách mạnh, hoặc tiếp tục vòng luẩn quẩn dự án chậm, chi phí xã hội tăng.
