Tài trợ nghiên cứu Việt Nam đang đổi trọng tâm: từ bài báo sang giá trị thị trường
Tài trợ nghiên cứu Việt Nam là tập hợp các cơ chế Nhà nước và quỹ khoa học dùng ngân sách để hỗ trợ nhiệm vụ nghiên cứu, đổi mới công nghệ, trong đó trọng tâm đang chuyển từ việc cấp tiền theo đề xuất của nhà khoa học sang đặt hàng từ nhu cầu thực tiễn, đo lường kết quả bằng chuyển giao công nghệ, ứng dụng sản xuất và giá trị tạo thêm cho nền kinh tế. Điểm cốt lõi của sự thay đổi là: tiền ngân sách không còn được xem là mục tiêu, mà là công cụ để biến tri thức thành sản phẩm. Nghị quyết 57 khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển nhanh và bền vững, kéo theo yêu cầu “đưa công nghệ ra khỏi phòng thí nghiệm, vào thị trường”. Khi tiêu chí đánh giá không dừng ở báo cáo hay số bài báo, mà gắn với tác động và hiệu quả thực tiễn, mọi bên trong hệ sinh thái buộc phải nghĩ đến thị trường ngay từ khâu thiết kế đề tài.
NATIF, NAFOSTED và cuộc dịch chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang đo kết quả
Trong bức tranh mới, NAFOSTED và NATIF đang giữ vai trò hai chân trụ: một bên cho nghiên cứu cơ bản, một bên là quỹ đổi mới công nghệ gắn với chuyển giao và thương mại hóa. Theo Nghị định 77, NATIF không chỉ tài trợ và đặt hàng nhiệm vụ đổi mới sáng tạo, mà còn hỗ trợ lãi suất vay, voucher tài chính, ứng dụng và chuyển giao công nghệ vào sản xuất, cùng phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Thứ trưởng Hoàng Minh nhấn mạnh thước đo cuối cùng của NATIF không phải số tiền đã giải ngân, mà là bao nhiêu doanh nghiệp đổi mới công nghệ, bao nhiêu công nghệ được chuyển giao và ứng dụng, bao nhiêu sản phẩm, dịch vụ mới được hình thành và tạo ra giá trị gì cho nền kinh tế. Nói cách khác, chuyển giao công nghệ và ứng dụng sản xuất trở thành KPI chính, đẩy hệ thống thoát khỏi tâm lý “được tài trợ là xong nhiệm vụ”.
Từ cơ chế “xin – cho” đến đặt hàng: khoa học buộc phải trả lời bài toán thực tiễn
Sự chuyển dịch lớn nhất lại nằm ở tư duy: thay vì cơ chế “xin – cho” nơi nhà khoa học nộp đề xuất và trông chờ phân bổ, Nhà nước chuyển sang đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ. Điều này bắt buộc nghiên cứu phải xuất phát từ nhu cầu của địa phương, bộ ngành, doanh nghiệp, gắn với các bài toán thể chế, chính sách, vướng mắc sản xuất – kinh doanh, và được thiết kế để ứng dụng, thương mại hóa, tạo giá trị gia tăng. Phiên đặt hàng tại Hà Nội ngày 25/9 cho thấy cuộc chơi đã khác: Sở Khoa học và Công nghệ tiếp nhận 36 bài toán, nhiệm vụ từ 18 doanh nghiệp, hiệp hội và tổ chức, rồi đối chiếu với danh mục 30 bài toán lớn của thành phố để xác định hướng giải quyết. Khi nguồn lực gắn với đặt hàng, nhà khoa học không thể nghiên cứu kiểu “có gì làm nấy” mà phải chứng minh khả năng giải bài toán cụ thể – và chịu trách nhiệm trước doanh nghiệp, không chỉ trước hội đồng nghiệm thu.
Tài trợ dựa trên kết quả: tăng quyền chủ động, chấp nhận rủi ro để đổi mới nhanh hơn
Khi tài trợ nghiên cứu gắn với kết quả có thể đo lường, không gian chủ động của nhà khoa học và doanh nghiệp được mở rộng. Cơ chế tài chính mới nhấn mạnh việc chấp nhận rủi ro có kiểm soát: nhiệm vụ không bị coi là thất bại chỉ vì không đạt đúng kết quả dự kiến, nếu quá trình thử nghiệm được quản lý tốt và tạo ra học được cho đổi mới sau này. Đây là thay đổi quan trọng, vì đổi mới công nghệ hiếm khi thành công ngay lần đầu, và nếu hệ thống chỉ thưởng cho thành tích “đúng kế hoạch”, nó sẽ vô tình triệt tiêu tinh thần thử nghiệm. Cùng với đó, cơ chế sandbox đang được triển khai tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng cho phép thử nghiệm có kiểm soát các công nghệ mới như xe tự lái, taxi bay, fintech, y học, môi trường trước khi mở rộng. Trong mô hình “ba nhà” – Nhà nước kiến tạo, nhà khoa học sáng tạo, doanh nghiệp thương mại hóa – doanh nghiệp trở thành thước đo hiệu quả nghiên cứu, buộc quỹ đổi mới công nghệ và các chương trình tài trợ phải thiết kế theo logic thị trường.
Tương lai tài trợ nghiên cứu: đo bằng chuyển giao công nghệ, không bằng thủ tục
Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đầu tư khoảng 2% GDP và 3% tổng chi ngân sách cho khoa học, công nghệ, nhưng nếu vẫn đo thành tích bằng số báo cáo thì nguồn lực lớn này sẽ bị phân tán vào thủ tục thay vì tạo đột phá. Việc NATIF chủ động xác định thước đo bằng số công nghệ được chuyển giao, số doanh nghiệp đổi mới, số sản phẩm mới ra thị trường là tín hiệu cho thấy quỹ đổi mới công nghệ đang “lấy thị trường làm trọng tâm”. Theo kế hoạch, NATIF không dừng ở tài trợ nhiệm vụ đổi mới công nghệ ứng dụng AI năm 2026, mà còn định hướng mở rộng các hình thức tài trợ, hỗ trợ từ năm 2027, ưu tiên năng lượng và môi trường; AI và tự động hóa; nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ sinh học tiên tiến và vật liệu. Nếu đi đúng hướng, tài trợ nghiên cứu Việt Nam có thể thoát khỏi quỹ đạo hành chính, trở thành động lực thực sự cho chuyển giao công nghệ và tăng trưởng dựa trên tri thức, nơi sản phẩm trí tuệ phải chứng minh giá trị trên thị trường chứ không nằm yên trên giá sách.
