Gánh chữ vượt rừng: Khi bài giảng bắt đầu từ con dốc và con suối
Giáo viên vùng cao là những thầy cô chấp nhận vượt rừng, lội suối, sống giữa thiếu thốn đường sá, điện, nước để duy trì giáo dục vùng sâu, giúp học sinh miền núi tiếp cận con chữ và có cơ hội thoát khỏi vòng luẩn quẩn đói nghèo qua học tập bền bỉ và kiên trì. Mỗi đầu tuần, hai thầy giáo ở điểm trường Dốc Mây lại gùi giáo án, sách vở kèm vài ký gạo, cá khô, cà muối, băng rừng, vượt suối vào bản gieo chữ. Đường vào bản cách trung tâm xã hơn 40 km, không đường ô tô, chỉ có lối mòn, dốc dựng, bùn lầy, phải đi bộ 5–6 tiếng mới tới nơi. Trong bối cảnh đó, việc duy trì lớp học với 18 em, chia thành hai lớp ghép từ lớp 1 đến lớp 5, là một tuyên ngôn thầm lặng rằng giáo dục vùng sâu không thể chờ đủ điều kiện mới bắt đầu.
Ma Thị Bến và bài học: Muốn giữ trò phải hiểu trò, hiểu bản
Hình ảnh tiêu biểu cho thầy cô tận tâm là cô Ma Thị Bến – 14 năm gắn bó với học sinh vùng cao ở trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Cán Chu Phìn. Sau mỗi kỳ nghỉ hè, cô không ngồi chờ học sinh đủ sĩ số mà băng bản, đến từng nhà vận động các em trở lại lớp. Ở ngôi trường hơn 2.000 học sinh, với trên 1.500 em ở bán trú, đa phần là con em dân tộc thiểu số, khả năng tiếng Việt còn hạn chế, nếu giáo viên không sát sao, học trò rất dễ rời trường. Cô Bến không chỉ kiên nhẫn đi vận động mà còn học tiếng Mông để nói được ngôn ngữ của học trò, của phụ huynh, biến khoảng cách văn hóa thành cầu nối tin cậy. Là giáo viên Ngữ văn, cô đưa lễ hội, phong tục, sinh hoạt của người Mông vào bài học, biến văn hóa bản địa thành chất liệu giữ chân học sinh miền núi ở lại với lớp học.
Lớp xóa mù trên “nóc nhà Đông Bắc”: Ánh đèn pin soi đường đến chữ
Trên đỉnh Tây Côn Lĩnh cao 2.428 m, nơi được gọi là “nóc nhà Đông Bắc”, câu chuyện giáo dục vùng sâu lại mang một hình ảnh khác: ánh đèn pin nối nhau trên đường rừng tối. Tại hai thôn Túng Quá Lìn và Chúng Phùng, lớp xóa mù chữ cho 25 học viên từ 12 đến 60 tuổi được mở vào buổi tối, sau giờ lên nương, chăn nuôi. Họ có người phải vượt 4 km đường rừng, có người địu con nhỏ mà đi, cho thấy khát vọng học không chỉ ở trẻ mà còn ở những người lớn từng bị bỏ lại phía sau vì không biết chữ. Để học viên dễ tiếp thu, các thầy cô linh hoạt kết hợp tiếng phổ thông với tiếng của đồng bào, biến bài học thành câu chuyện về cây ngô, con gà, bao thóc, con lợn, để chữ nghĩa đi thẳng vào đời sống. Ở nơi từng tồn tại suy nghĩ “không biết chữ vẫn sống được”, mỗi trang vở mở ra là một bước nhỏ phá vỡ định kiến đó.
Võ Hoàng Sơn: Từ “đi tìm học trò giữa mùa rẫy” đến xây niềm tin giáo dục
Nếu ở vùng cao phía Bắc, thầy cô phải vượt dốc, băng rừng, thì ở Sa Bình, câu chuyện của thầy Võ Hoàng Sơn cho thấy một thách thức khác: giữ học sinh ở lại trường giữa vòng quay mùa rẫy, lễ hội và mưa lũ. Hơn 70% học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số, cuộc sống gắn chặt với nương rẫy, nên chỉ vài ngày nghỉ học vì thu hoạch, lễ hội hay mưa lũ có thể trở thành khởi đầu của việc bỏ học dài ngày. Thầy Sơn hiểu rằng “giữ sĩ số” không phải là con số khô khan mà là giữ từng tương lai cụ thể. Nhà trường vì thế phân công giáo viên phụ trách từng thôn, làng, “đến từng nhà, rà từng em”, biến việc đi vận động học sinh thành công việc hằng ngày chứ không phải phong trào nhất thời. Ở Sa Bình, giáo dục vùng sâu được xây bằng sự kiên trì gõ cửa, lắng nghe bên bếp lửa, và cả nỗ lực kết nối nguồn lực xã hội để hỗ trợ những bữa ăn còn thiếu thốn của học sinh.
Không thể mặc định hy sinh: Đã đến lúc đầu tư xứng đáng cho thầy cô vùng cao
Nhìn vào hành trình của những thầy cô tận tâm ở Dốc Mây, Cán Chu Phìn, Túng Quá Lìn hay Sa Bình, câu hỏi phải đặt ra không phải là họ cảm động đến mức nào, mà là chúng ta còn mặc nhiên trông chờ vào sự hy sinh bao lâu nữa. Giáo viên vùng cao đang gánh cả vai trò thầy, bạn, cán bộ dân vận, người kết nối chính sách, thậm chí là người lo bữa ăn, giấc ngủ cho học sinh, để các em không bỏ dở việc học giữa núi rừng nghèo khó. Mỗi năm học trôi qua, niềm vui của họ là nhìn học sinh đi học đầy đủ, được lên học ở trường nội trú – phần thưởng tinh thần ít ỏi so với công sức bỏ ra. Đã đến lúc xã hội nhìn “giáo dục vùng sâu” không phải như câu chuyện từ thiện cảm động, mà là một ưu tiên chiến lược: nếu không có những thầy cô băng rừng, lội suối hôm nay, sẽ không có lớp trẻ vùng cao đủ tri thức để tự thay đổi ngày mai.
