Gánh chữ qua rừng sâu, mở lối cho giáo dục vùng núi
Giáo viên vùng cao là những người chấp nhận vượt núi băng rừng, lội suối đến các bản làng xa xôi, nơi học sinh dân tộc thiểu số thiếu thốn đường sá, điện nước và cơ hội học tập, để duy trì giáo dục vùng núi bằng sự tận tâm, kiên trì và gắn bó với cộng đồng địa phương hơn là những điều kiện vật chất. Họ không chỉ dạy học vùng sâu, mà còn đóng vai trò cầu nối văn hóa, người bạn đồng hành của mỗi gia đình, giữ bước chân trẻ em vùng núi ở lại với lớp học và gieo niềm tin vào tương lai.
Hình ảnh hai thầy giáo mỗi đầu tuần gùi giáo án, sách vở, thêm vài ký gạo, cá khô, cà muối rồi vượt rừng, lội suối vào bản Dốc Mây là biểu tượng cho lựa chọn đầy trách nhiệm. Bản Dốc Mây cách trung tâm xã Trường Sơn hơn 40 km, lại là bản “3 không”: không đường, không điện lưới quốc gia, không nước sạch. Giáo dục ở đây không thể dựa vào tiện nghi, mà dựa vào những bước chân kiên định. Đây chính là lý do phải nhìn giáo viên vùng cao như lực lượng tuyến đầu của bình đẳng giáo dục, chứ không chỉ là những người đứng lớp. Khi chúng ta nói về cơ hội học tập cho mọi trẻ em, hành trình 5–6 giờ băng rừng đến Dốc Mây là câu trả lời mạnh mẽ nhất rằng ý chí con người có thể đi trước hạ tầng.
Từ Dốc Mây đến Cán Chu Phìn: Dạy chữ bằng ngôn ngữ và văn hóa bản địa
Nếu đường vào lớp học bị chắn bởi dốc Biệt Kích, Cổng Trời, ngã ba Tự Do hay dốc Táu, thì cửa vào trái tim học trò lại nằm ở ngôn ngữ và văn hóa. Với học sinh dân tộc thiểu số, đặc biệt là ở những nơi khả năng sử dụng tiếng Việt còn hạn chế, dùng một chương trình chuẩn chung mà thiếu sự thích nghi là cách nhanh nhất để đẩy các em ra khỏi hệ thống. Những giáo viên vùng cao hiểu điều đó nên họ chọn con đường khó hơn: học tiếng của học trò, đưa văn hóa bản địa vào từng bài giảng, để giáo dục vùng núi không phải là quá trình đồng hóa mà là quá trình cùng nhau trưởng thành.
Tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Cán Chu Phìn, cô Ma Thị Bến cùng đồng nghiệp đã chủ động học tiếng Mông để giao tiếp thuận lợi với học sinh và gia đình. Là giáo viên Ngữ văn, cô chọn nội dung gắn với đời sống, lễ hội, phong tục, sinh hoạt truyền thống của người Mông để lồng ghép vào bài học. Đó không chỉ là kỹ thuật dạy học, mà là tuyên bố rằng tri thức phổ thông có thể cùng tồn tại với bản sắc văn hóa. Khi học sinh tham gia đan lát, dệt vải lanh, giới thiệu nét đẹp truyền thống, các em vừa trưởng thành trong tri thức, vừa trở thành người giữ gìn văn hóa của chính mình. Giáo dục vùng núi vì thế không phải là phiên bản giản lược của giáo dục đồng bằng, mà là một hệ sinh thái khác, đòi hỏi tôn trọng và sáng tạo.
Sa Bình: Giữ sĩ số giữa mùa rẫy khi hơn 70% học sinh là người dân tộc
Ở xã Sa Bình, hơn 70% học sinh của trường Tiểu học và THCS là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Điều đó khiến giáo dục nơi đây gắn chặt với nhịp sống nương rẫy, mùa vụ và những ngày mưa lũ. Mỗi vụ thu hoạch, mỗi lễ hội hay đợt thiên tai kéo dài đều có thể cắt ngang hành trình đến trường của trẻ. Nếu nhà trường chỉ chờ học sinh quay lại, những khoảng nghỉ tưởng như ngắn sẽ biến thành khoảng cách dài, thậm chí thành quyết định bỏ học. Chính ở đây, vai trò chủ động của giáo viên vùng cao mới thể hiện rõ: họ không đợi thống kê sĩ số, mà lên đường "đến từng nhà, rà từng em".
Thầy Võ Hoàng Sơn, từ trải nghiệm làm hiệu trưởng ở các địa bàn vùng khó, đã hiểu rằng một ngôi trường chỉ thật sự đứng vững khi thầy cô gắn bó với học sinh, phụ huynh và cộng đồng. Năm 2020, khi về làm Hiệu trưởng trường Tiểu học và THCS Sa Bình, thầy cùng đồng nghiệp phân công giáo viên phụ trách từng nhóm học sinh theo thôn, làng. Sau giờ dạy, họ đi đến từng căn nhà, lắng nghe câu chuyện bên bếp lửa hay giữa sân nhỏ, hiểu lý do vắng học: thiếu sách vở, quần áo, đường xa, hay gia đình cần thêm một đôi tay trên nương. Theo đó, nhà trường huy động các nguồn lực hỗ trợ sách, vở, quần áo, bao gạo, học bổng. Kết quả không phải là những khẩu hiệu, mà là sĩ số lớp học được duy trì vững chắc. Trong bối cảnh giáo dục vùng núi chịu nhiều rủi ro, mô hình Sa Bình cho thấy một sự thật: khi thầy cô bước ra khỏi cổng trường, lớp học sẽ đứng vững lâu hơn.
Thành Công: Vượt núi băng rừng để nối lại ước mơ đến trường
Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Thành Công nằm giữa lưng chừng núi, là mái trường của con em dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao. Bối cảnh ấy khiến giáo dục vùng núi vừa đa sắc về văn hóa, vừa mong manh trước áp lực mưu sinh. Sau mỗi kỳ nghỉ hè, việc duy trì học tập không đến từ hệ thống ghi danh, mà từ những bước chân băng rừng của giáo viên. Họ hiểu rằng phía sau mỗi trường hợp nghỉ học là một câu chuyện khó khăn cần được sẻ chia. Nếu thiếu những chuyến đi ấy, khái niệm "bán trú" sẽ chỉ dừng ở việc có phòng ở, chứ không còn là không gian bảo vệ ước mơ học tập của trẻ.
Các thầy cô ở Thành Công thường xuyên vượt hơn 20 km đường núi để đến từng gia đình vận động học sinh trở lại trường. Hình ảnh họ lội suối, leo dốc đến xóm Nà Bản – vùng giáp ranh với địa phận Thái Nguyên – chỉ để gặp một em nhỏ như Triệu Mùi Chài, lớp 4, là minh chứng mạnh mẽ. Do hoàn cảnh khó khăn, mẹ em đã cho cả ba chị em nghỉ học. Trong ngôi nhà hầu như không có tài sản đáng giá, câu nói "Em muốn được đi học nhưng mẹ bảo gia đình khó khăn quá" là lời nhắc nhở xã hội rằng không phải mọi học sinh bỏ học đều thiếu ý chí, mà họ thiếu chỗ dựa. Khi giáo viên kiên trì thuyết phục, tìm cách hỗ trợ, tháo gỡ khó khăn, mỗi chuyến đi không chỉ nối lại đường đến lớp, mà còn nối lại niềm tin rằng người nghèo vùng cao vẫn có quyền mơ về một tương lai khác.
Ý nghĩa của sự tận tâm: giáo viên vùng cao cần được nhìn như lực lượng chiến lược
Những câu chuyện từ bản Dốc Mây, Cán Chu Phìn, Sa Bình đến Thành Công cho thấy một điểm chung: nếu không có giáo viên vùng cao tận tâm, mọi khẩu hiệu về bình đẳng giáo dục sẽ ở lại trên giấy. Khi thầy cô gùi gạo, sách vở vào điểm trường không đường, không điện, không nước sạch; khi họ học tiếng Mông để gần gũi hơn với học sinh; khi họ thiết kế mạng lưới "đến từng nhà, rà từng em" để giữ sĩ số hơn 70% học sinh dân tộc thiểu số; khi họ vượt 20 km đường núi để vận động một em nhỏ đang nhặt rau dưới suối – đó không còn là nhiệm vụ nghề nghiệp, mà là lựa chọn chiến lược vì tương lai những vùng núi.
Quan điểm trung thực cần được nêu rõ: chúng ta vẫn chưa đầu tư xứng đáng cho giáo dục vùng núi, nhưng chính đội ngũ giáo viên vùng cao đã tự lấp đầy khoảng trống bằng công sức và thời gian của mình. Thay vì nhìn họ như những "tấm gương hy sinh" để khen ngợi rồi quên, cần xem họ là lực lượng nòng cốt thiết kế chính sách cho giáo dục vùng sâu. Mọi chiến lược từ chương trình học, ngôn ngữ giảng dạy, đến hỗ trợ bán trú và an sinh học đường đều nên bắt đầu bằng câu hỏi: những người đang hàng tuần vượt rừng, lội suối để giữ học sinh ở lại trường cần gì để làm tốt hơn công việc họ đã và đang làm. Khi xã hội trả lời nghiêm túc câu hỏi đó, ước mơ đến trường của trẻ em vùng cao sẽ không còn phụ thuộc quá nhiều vào lòng tốt cá nhân, mà được bảo đảm bằng một hệ thống có trách nhiệm.
