Từ hăm dọa quân sự đến chiến tranh kinh tế: bước ngoặt của chính quyền Trump
Chiến tranh kinh tế Mỹ Iran là giai đoạn xung đột trong đó Washington giảm dần các biện pháp tấn công quân sự trực tiếp, thay vào đó dùng lệnh phong tỏa hải quân, lệnh trừng phạt Iran và gây sức ép tài chính để làm suy yếu nền kinh tế Tehran, trong khi Iran đáp trả bằng việc đe dọa an ninh năng lượng toàn cầu và kéo dài bế tắc ngoại giao nhằm tăng chi phí chính trị cho Mỹ. Sau khi “cửa sổ” 60 ngày theo biên bản ghi nhớ tháng 6 khép lại mà không có thỏa thuận, ngày 19-8, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên Truth Social rằng không có cuộc đàm phán nào với Iran đang diễn ra hay được lên lịch, đồng thời khẳng định lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ vẫn có hiệu lực. Đây là câu trả lời rõ ràng: Nhà Trắng chấp nhận một cuộc chiến tiêu hao, nơi chiến lược kinh tế Trump trở thành công cụ chủ đạo thay cho giải pháp quân sự. Washington kỳ vọng sức ép kinh tế sẽ buộc Tehran phải nhượng bộ trên bàn đàm phán, ít nhất là chấp nhận các điều kiện về hạt nhân và tự do hàng hải. Vấn đề là, Iran không còn là nền kinh tế dễ sụp đổ. Quốc gia này đã phải đối phó với các lệnh trừng phạt đủ kiểu của Mỹ suốt gần nửa thế kỷ, và từ chiến dịch “gây áp lực tối đa” áp đặt từ năm 2018, nền kinh tế tuy tăng trưởng chậm, lạm phát cao, đời sống khó khăn hơn nhưng chưa rơi vào khủng hoảng đột ngột. Vì thế, chuyển trục sang chiến tranh kinh tế Mỹ Iran không đồng nghĩa với việc chiến thắng sẽ đến nhanh hơn; nó chỉ chuyển rủi ro từ chiến trường sang bầu cử và thị trường năng lượng.
Thế giằng co: ngoại giao tê liệt, quân sự kiềm chế, bế tắc kéo dài
Điểm nguy hiểm nhất của xung đột Mỹ Iran hiện nay là cả hai bên đều tin mình có thể chịu đựng lâu hơn đối phương. Các nguồn tin cho thấy không bên nào thực sự sẵn sàng hoàn tất một thỏa thuận: mỗi bên chờ vài ngày hoặc vài tuần nữa với hy vọng đối phương tuyệt vọng hơn để đổi lấy nhiều nhượng bộ hơn. Trong khi đó, Tổng thống Trump công khai thừa nhận các cuộc đàm phán với Iran đang đình trệ hoàn toàn; ông viết rằng không có cuộc trao đổi nào diễn ra hay được lên lịch với Cộng hòa Hồi giáo Iran. Trên thực địa, Washington tránh mở rộng chiến dịch quân sự quy mô lớn, dù vẫn duy trì phong tỏa hải quân và khả năng tấn công. Tehran thì tiếp tục nhắm vào tuyến vận tải dầu khí, dùng lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo và các nhóm đồng minh như Houthi để gây sức ép lên hạ tầng hậu cần của Mỹ và giao thương khu vực. Kết quả là một thế bế tắc mài mòn: chiến sự không bùng nổ thành tổng chiến tranh, nhưng cũng không lắng xuống thành hòa bình. Giới phân tích cho rằng kịch bản dễ thấy nhất là bế tắc kéo dài, hai bên duy trì sức ép, tránh leo thang toàn diện nhưng chi phí kinh tế và an ninh tích tụ theo thời gian. Một câu nói tóm lược tình hình được trích: ông Trump đang kêu gọi người Mỹ chấp nhận giá xăng cao hơn vì mục tiêu phi hạt nhân hóa Iran, nhưng cuộc chiến “không thể thắng cũng không thể thua” này đồng thời làm xói mòn tỷ lệ ủng hộ trong nước.
Eo biển Hormuz: nút thắt chiến lược của năng lượng và chính trị
Cốt lõi của cuộc chơi tiêu hao không nằm ở bàn đàm phán mà ở eo biển Hormuz. Đây là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới; bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể đẩy giá dầu tăng, kéo theo lạm phát và tác động đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Dù ông Trump khẳng định “eo biển Hormuz đang mở và hoạt động”, các dữ liệu giao thông hàng hải cho thấy tuyến này trên thực tế gần như bị đóng cửa. Iran nắm thế chủ động tại Hormuz khi các phe cứng rắn trong IRGC yêu cầu kiểm soát tuyến này, buộc Mỹ phải bồi thường, dỡ bỏ lệnh trừng phạt Iran và rút lực lượng khỏi khu vực. Washington, ngược lại, bắt đầu điều chỉnh mục tiêu: từ tham vọng làm suy giảm chương trình hạt nhân và mạng lưới đồng minh của Tehran, trọng tâm chuyển sang bảo đảm tự do hàng hải và giảm áp lực lên thị trường năng lượng. Theo đánh giá của một chiến lược gia địa chính trị, ông Trump bị đẩy vào một cuộc chiến “không thể thắng cũng không thể thua”: Iran tiếp tục giữ Hormuz trong tình trạng gần như phong tỏa để giữ giá nhiên liệu cao và gia tăng sức ép, trong khi Nhà Trắng sợ rằng một cuộc rút lui hỗn loạn khỏi Trung Đông sẽ bị coi là thất bại. Chiến tranh kinh tế Mỹ Iran vì thế không chỉ là chuyện tài khóa, mà là cuộc đấu về khả năng kiểm soát điểm nút năng lượng của thế giới.
Áp lực ngược lên Washington: giá năng lượng, kho dự trữ và nợ công
Sai lầm của Washington là giả định rằng chỉ cần siết chặt chiến lược kinh tế Trump, Tehran sẽ phải xuống thang. Trên thực tế, chi phí đang quay ngược về phía Mỹ. Bất kỳ gián đoạn kéo dài nào ở Hormuz đều có nguy cơ đẩy giá năng lượng tăng mạnh, tạo thêm áp lực lên lạm phát và toàn bộ nền kinh tế. Giá xăng cao luôn là kẻ thù của mọi tổng thống Mỹ, nhất là khi cuộc chiến không được lòng dân. Kho dự trữ dầu chiến lược của Mỹ đã giảm mạnh sau các đợt giải phóng lượng lớn dầu từ tháng 2 và tháng 3, xuống dưới 300 triệu thùng, mức thấp nhất kể từ năm 1983; nếu mức xả kho hiện tại được duy trì, Mỹ chỉ còn 4–5 tháng trước khi chạm “ngưỡng sàn” vận hành an toàn 70 triệu thùng theo quy định Bộ Năng lượng. Cùng lúc đó, cuộc chiến tiêu hao được tài trợ bằng các khoản vay mới, trong bối cảnh chi phí trả lãi đã vượt toàn bộ ngân sách quốc phòng và lợi suất trái phiếu kho bạc kỳ hạn 30 năm đạt mức cao nhất trong 20 năm. Thêm vào đó là các vấn đề cụ thể như bê bối điều kiện sinh hoạt, trục trặc tiếp tế trên tàu sân bay sau các cuộc tấn công vào trung tâm hậu cần tại Bahrain. Tất cả khiến mỗi tuần kéo dài xung đột Mỹ Iran là thêm một vòng thắt trên sợi dây chính trị quấn quanh Nhà Trắng, nhất là khi Đảng Cộng hòa phải bảo vệ thế đa số mong manh trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Iran giữ thế đòn bẩy, những kịch bản tiếp theo và bài học cho Washington
Điểm sắc sảo nhất trong chiến lược của Tehran là biến việc Mỹ rút lui khỏi xung đột thành lựa chọn chính trị khó chấp nhận. Iran dùng Hormuz như một đòn bẩy buộc Washington phải thực hiện các cam kết từ tháng 6, bao gồm nới lỏng trừng phạt dầu mỏ và hóa dầu, giải phóng tài sản bị phong tỏa, chấm dứt phong tỏa hải quân, rút một phần lực lượng và bồi thường thiệt hại chiến tranh. Nếu Mỹ tiếp tục đối đầu, giá năng lượng cao và lạm phát sẽ bào mòn sự ủng hộ trong nước; nếu rút lui mà không có “chiến thắng rõ ràng”, Tổng thống sẽ bị coi là thua trận. Theo giới phân tích, có ba kịch bản chính: bế tắc kéo dài với sức ép kinh tế và an ninh tăng dần; đạt một thỏa thuận hạn chế khi Hormuz được mở lại từng bước để đổi lấy lộ trình nới lỏng trừng phạt; hoặc đàm phán thất bại và xung đột tái leo thang, Mỹ nối lại hoạt động quân sự quy mô lớn nếu kết luận sức ép kinh tế không đủ buộc Tehran thay đổi. Nhìn ở góc độ lợi ích, chiến lược kinh tế Trump đã bỏ qua một sự thật: một đối thủ quen sống dưới lệnh trừng phạt Iran, có mạng lưới đồng minh khu vực và quân bài Hormuz trong tay, sẽ coi thời gian là tài sản. Nếu Washington tiếp tục đối xử với chiến tranh kinh tế Mỹ Iran như trò “thi gan”, bên thua có thể không phải là nền kinh tế yếu hơn mà là chính quyền chịu sức ép dân chủ lớn hơn.
