Mô hình thu hút FDI mới: Từ “gia công” sang công nghệ và chế biến sâu
Mô hình thu hút FDI Việt Nam theo định hướng mới là chiến lược chuyển trọng tâm dòng vốn đầu tư nước ngoài sang các ngành chế biến sâu, công nghệ hiện đại, khoa học – đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời gắn chặt với mục tiêu chuyển đổi xanh để tạo nền tảng tăng trưởng dài hạn, có chất lượng và ít phụ thuộc vào lợi thế chi phí thấp.
Điểm đáng chú ý là mô hình này không chỉ điều chỉnh kỹ thuật chính sách, mà là tuyên bố dứt khoát về bước chuyển tư duy phát triển. Tại buổi tiếp lãnh đạo R3 Lithium ngày 21/9, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng khẳng định Việt Nam đang triển khai mô hình phát triển mới, coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt, đồng thời ưu tiên thu hút đầu tư vào chế biến sâu và công nghệ hiện đại phục vụ chuyển đổi xanh. Đây là lời “thoái vốn” khỏi quỹ đạo FDI dựa trên lao động giá rẻ, hướng tới chuỗi giá trị cao hơn. Việc thị trường nội địa hơn 100 triệu dân được nhấn mạnh cho thấy Việt Nam muốn dùng quy mô nhu cầu trong nước như một “đòn bẩy” để kéo những dự án công nghệ và vật liệu mới chất lượng cao.
Chuyển đổi xanh công nghệ: Từ khẩu hiệu thành tiêu chí chọn lọc FDI
Nếu trước đây chuyển đổi xanh thường bị xem như “phụ lục” trong đàm phán đầu tư, thì với mô hình mới, nó trở thành tiêu chí sàng lọc. Chính phủ xác định rõ ưu tiên thu hút FDI vào các lĩnh vực phục vụ chuyển đổi xanh, gắn với chế biến sâu sản phẩm và công nghệ hiện đại. Điều này phản ánh lựa chọn chính sách có tính chủ động: thay vì chấp nhận mọi dự án, Việt Nam muốn chọn những nhà đầu tư đồng hành trong hành trình giảm phát thải và nâng cấp công nghệ.
Cuộc gặp với R3 Lithium cho thấy bức tranh cụ thể: doanh nghiệp Mỹ quan tâm hợp tác trong công nghệ pin, tái chế và xử lý khoáng sản thiết yếu, hướng tới xây dựng hệ sinh thái tái chế và tái sử dụng vật liệu tại Việt Nam, chứ không chỉ dừng ở chuỗi cung ứng truyền thống. Cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 được phía R3 Lithium coi là nền tảng để mở rộng hợp tác trong lĩnh vực chuyển đổi xanh. Khi các nhà đầu tư bắt đầu đánh giá cao mục tiêu xanh của Việt Nam, có thể thấy thông điệp chính sách đang chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh mềm trên bàn đàm phán FDI.
Nghị quyết 280: Hành động hóa chiến lược FDI chất lượng cao
Việc Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng, thay mặt Thủ tướng, ký Nghị quyết 280/NQ-CP ngày 22/9 về Chương trình hành động triển khai Nghị quyết 10-NQ/TW cho thấy chiến lược mới không dừng ở tuyên bố mà đã bước vào giai đoạn thực thi. Nghị quyết yêu cầu các bộ, ngành, địa phương đổi mới tư duy, thống nhất nhận thức về vị trí của khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, phát triển nhân lực chất lượng cao và cơ chế thu hút nhân tài.
Quan trọng hơn, định hướng thu hút FDI được “thiết kế lại” theo ngành, lĩnh vực, vùng lãnh thổ, với yêu cầu rõ ràng: đẩy mạnh kinh tế xanh, kinh tế số, chuyển giao công nghệ và tăng hiệu ứng lan tỏa, liên kết với khu vực kinh tế trong nước. Nghị quyết cũng đề cập việc nâng cấp hạ tầng để đón dự án chiến lược, áp dụng chuyển đổi số để rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính, đồng thời hoàn thiện cơ chế liên quan đến đầu tư gián tiếp. Nói cách khác, nhà đầu tư muốn tận dụng cơ hội mới phải chứng minh năng lực công nghệ, đóng góp vào chuyển đổi xanh công nghệ và cam kết gắn kết với doanh nghiệp nội địa, thay vì chỉ mang vốn và dây chuyền cũ.
Ưu đãi gắn cam kết công nghệ và danh mục dự án địa phương
Một thay đổi mang tính “lập hàng rào chất lượng” là cơ chế ưu đãi mới được yêu cầu phải gắn với kết quả thực hiện cam kết công nghệ và chuyển đổi xanh. Nghị quyết 280 giao Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế chính sách ưu đãi nổi trội, quy trình đầu tư linh hoạt cho các dự án FDI cốt lõi, nhưng đi kèm điều kiện về chuyển giao công nghệ, R&D, đào tạo lao động, gia tăng giá trị trong nước, phát triển nhà cung cấp nội địa, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Đây là bước rẽ quan trọng: ưu đãi không còn cấp theo “tên dự án” mà theo đóng góp thực chất cho tăng trưởng bền vững.
Đồng thời, các địa phương không được “trải thảm chung chung” mà phải xây dựng danh mục dự án ưu tiên phù hợp với tiềm năng, lợi thế và định hướng phát triển vùng, lồng ghép vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội hằng năm và 5 năm. Điều này buộc địa phương phải chọn lọc, ưu tiên dự án chất lượng cao có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa, hình thành cụm ngành và hệ sinh thái công nghiệp – dịch vụ với sự tham gia của doanh nghiệp trong nước. Nếu làm tốt, bức tranh thu hút FDI Việt Nam có thể chuyển từ cạnh tranh “giảm chuẩn, tăng ưu đãi” sang cạnh tranh bằng chất lượng hạ tầng, chất lượng nhân lực và chất lượng chính sách xanh – số.
Kết luận: Cửa mở, nhưng chuẩn cao hơn cho dòng vốn FDI mới
Nhìn từ các động thái chính sách và phát biểu của lãnh đạo, có thể thấy Việt Nam đang chủ động nâng chuẩn đối với dòng vốn FDI: không khép cửa, nhưng đặt hàng rõ ràng hơn về công nghệ, chế biến sâu sản phẩm và trách nhiệm xanh. Mô hình hợp tác được Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh là gắn đầu tư với nghiên cứu – phát triển, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, để tạo ra sản phẩm có giá trị toàn cầu.
Đây là lựa chọn khó, vì dễ mất đi một phần dự án “dễ dãi” trong ngắn hạn, nhưng là con đường hợp lý nếu Việt Nam muốn xây dựng nền kinh tế hướng tới tăng trưởng bền vững, thay vì mắc kẹt trong bẫy gia công. Thị trường hơn 100 triệu dân, nhu cầu chuyển đổi phương tiện giao thông và quá trình chuyển đổi xanh công nghệ đang mở ra “cửa sổ cơ hội” cho những nhà đầu tư sẵn sàng đi cùng Việt Nam ở tầng giá trị cao hơn của chuỗi cung ứng toàn cầu.
