Từ nghị sự toàn cầu đến kinh tế tập thể: vì sao phụ nữ phải ở vị trí dẫn dắt?
Phụ nữ dẫn đầu chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong kinh tế tập thể là xu hướng các hợp tác xã, tổ hợp tác và mô hình khởi nghiệp cộng đồng do phụ nữ quản lý ứng dụng công nghệ số, sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn để tạo sinh kế bền vững, nâng cao quyền kinh tế và giảm bất bình đẳng giới ở nông thôn lẫn đô thị. Vai trò này không phải “phụ trợ” mà là trụ cột của phát triển bền vững. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc, phụ nữ sản xuất từ 60% đến 80% lượng thực phẩm ở hầu hết các quốc gia đang phát triển. Khi lực lượng tạo ra tới một nửa lương thực toàn cầu được trao quyền số và quyền xanh, kinh tế tập thể sẽ có cú hích lớn về năng suất, an ninh lương thực và khả năng chống chịu khí hậu. Ngược lại, nếu tiếp tục coi phụ nữ chỉ là lao động rẻ, mọi khẩu hiệu về chuyển đổi số xanh sẽ rỗng nghĩa.
Khánh Hòa: từ diễn đàn đến hệ sinh thái hỗ trợ phụ nữ kinh tế tập thể
Điểm sáng của phụ nữ kinh tế tập thể là Khánh Hòa, nơi hội liên hiệp phụ nữ đã chọn chuyển đổi số xanh làm trục phát triển chứ không phải “phong trào ngắn hạn”. Chiều 14/10, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh tổ chức diễn đàn “Phát huy vai trò của phụ nữ trong kinh tế tập thể thời kỳ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh” với hơn 150 cán bộ, hội viên tham dự. Đây không chỉ là sự kiện kỷ niệm ngày thành lập Hội mà là bước khởi động cho một hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp phụ nữ nông thôn. Tại diễn đàn, các đại biểu thẳng thắn chỉ ra nút thắt: phụ nữ, nhất là ở nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số, còn yếu kỹ năng công nghệ số, thương mại điện tử và khó tiếp cận vốn xanh, công nghệ chế biến, tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc. Nếu không giải quyết những “hạ tầng mềm” này, khẩu hiệu chuyển đổi số xanh sẽ dừng ở… băng rôn.
Điểm đáng giá là Khánh Hòa không dừng ở tập huấn một lần rồi thôi. Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh và Trường Đại học Nha Trang đã ký chương trình liên tịch hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026–2030, thời hạn 5 năm. Chương trình tập trung bốn nhóm: đào tạo năng lực khởi nghiệp; ươm tạo, tư vấn và phát triển sản phẩm; kết nối doanh nghiệp, nguồn lực đầu tư và thị trường; hỗ trợ hoàn thiện, chuẩn hóa sản phẩm và theo dõi, đánh giá kết quả. Một câu nói nên trích lại ở đây: “Một dự án khởi nghiệp khó phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào một khóa tập huấn hoặc một nguồn lực đơn lẻ”. Cách tiếp cận này thừa nhận nhu cầu hỗ trợ đa tầng cho phụ nữ kinh tế tập thể: từ ý tưởng, kỹ thuật, vốn đến đầu ra, thay vì “dạy xong là xong”.
Hải Phòng: chính sách đi vào đời sống hay dừng ở hội trường?
Nếu Khánh Hòa cho thấy chiều sâu về hệ sinh thái, Hải Phòng lại là ví dụ về cách chính sách phụ nữ Việt Nam đang được “kéo xuống” gần người dân. Thành phố tổ chức hội nghị đối thoại về phát triển kinh tế cho phụ nữ với trọng tâm tiếp cận chính sách, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững, gắn với Đề án Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026–2035 và chương trình “Tháng nghe dân nói”. Điều này cho thấy lãnh đạo thành phố ít nhất đã thừa nhận rằng chính sách muốn hiệu quả phải bắt đầu từ vấn đề thực tế của hộ kinh doanh, hợp tác xã do phụ nữ làm chủ, chứ không phải từ văn bản.
Tuy vậy, các con số lại nhắc chúng ta rằng hỗ trợ hiện nay mới giải quyết được phần ngọn. Tổng dư nợ vốn vay do Hội phụ nữ quản lý qua ngân hàng chính sách xã hội, ngân hàng thương mại và các quỹ là 8.050 tỷ đồng cho 113.515 lượt hộ vay, giúp 1.005 hộ thoát nghèo, cận nghèo. Đây là thành quả đáng ghi nhận, nhưng vẫn chưa tạo được dòng vốn riêng cho khởi nghiệp phụ nữ, nhất là khởi nghiệp phụ nữ nông thôn theo hướng xanh và số. Ngay trong báo cáo, chính địa phương cũng thừa nhận nguồn vốn giải quyết việc làm chưa đáp ứng nhu cầu, kết nối tiêu thụ sản phẩm còn yếu, một bộ phận phụ nữ thiếu kiến thức quản trị, pháp luật, công nghệ số và kỹ năng thị trường. Nếu không dám “khoanh” nguồn lực cho phụ nữ kinh tế tập thể, chuyển đổi số xanh sẽ tiếp tục là cuộc chơi của số ít doanh nghiệp lớn.
Rào cản cấu trúc với phụ nữ nông thôn: chuyển đổi số xanh không thể “đổ lỗi cho người học chậm”
Ở tầng sâu hơn, câu chuyện không chỉ là vài khóa tập huấn hay vài gói tín dụng. Phụ nữ nông thôn trên thế giới vẫn bị kìm chân bởi những rào cản cấu trúc: dù 164/180 quốc gia đã luật hóa bình đẳng quyền sở hữu, sử dụng đất, chỉ 29% thực sự bảo đảm được quyền này trên cả pháp lý lẫn thực tế. Tại nhiều nước đang phát triển, thủ tục phức tạp, thiếu tài sản thế chấp và phân biệt đối xử khiến phụ nữ khó tiếp cận tín dụng chính thức để mở rộng sản xuất. Trong một khảo sát tại 20 quốc gia, chưa đầy 1% phụ nữ nông thôn nghèo hoàn thành giáo dục trung học. Khi nền tảng giáo dục, tài sản và tiếng nói chính sách đều yếu, yêu cầu họ “bắt kịp chuyển đổi số xanh” là bất công.
Việt Nam đã và đang cải cách pháp luật để bảo đảm quyền bình đẳng tuyệt đối của phụ nữ nông thôn trong sở hữu, sử dụng và kiểm soát đất đai, nguồn nước và tài nguyên thiên nhiên. Nhưng khoảng cách giữa luật và đời sống vẫn lớn, nhất là với khởi nghiệp phụ nữ nông thôn. Nhiều mô hình khởi nghiệp từ nông nghiệp sạch, kinh tế tuần hoàn đã giúp chị em làm giàu, tạo việc làm tại chỗ, giảm di cư. Tuy nhiên, thiếu tư vấn kỹ thuật, thiếu hướng dẫn về tiêu chuẩn xanh, thiếu kênh tiêu thụ ổn định khiến các mô hình này dễ “đuối sức” khi thị trường biến động. Nếu chính sách chỉ dừng ở khẩu hiệu trao quyền mà không tháo các nút thắt về quyền tài sản, giáo dục và tiếng nói trong thiết kế chương trình, phụ nữ sẽ tiếp tục là người gánh rủi ro nhiều nhất trong chuyển đổi số xanh.
Từ phong trào xanh đến kinh doanh xanh: cần một “gói hỗ trợ đa tầng” cho phụ nữ
Ở cấp cơ sở, phụ nữ đã âm thầm dẫn dắt chuyển đổi xanh từ lâu: họ giữ giống bản địa, áp dụng canh tác sinh thái, nông nghiệp thông minh thích ứng khí hậu, góp phần bảo vệ tài nguyên và môi trường. Tại Khánh Hòa, các tham luận nhấn mạnh nông nghiệp xanh, hợp tác xã hữu cơ, kinh tế tuần hoàn, tưới tiết kiệm, VietGAP, sản xuất hữu cơ và truy xuất nguồn gốc. Các đại biểu đề xuất khai thác tài nguyên bản địa gắn với mô hình sản xuất xanh, sạch, an toàn, tăng cường liên kết “4 nhà” để hình thành chuỗi giá trị bền vững, nâng cao vị thế phụ nữ trong phát triển kinh tế địa phương. Đây là bước chuyển quan trọng: từ phong trào bảo vệ môi trường sang kinh doanh xanh có giá trị gia tăng.
Nhưng để phụ nữ kinh tế tập thể thật sự trở thành lực lượng dẫn dắt chuyển đổi số xanh, chúng ta phải chấp nhận một sự thật: đào tạo một lần không đủ. Người khởi nghiệp cần được tư vấn hoàn thiện sản phẩm, tiếp cận công nghệ, tìm vốn và mở rộng thị trường. Chương trình liên kết ở Khánh Hòa đã đi đúng hướng khi chuyển từ hỗ trợ rời rạc sang đồng hành có mục tiêu, có kết nối và có kết quả đo lường được. Ở tầm quốc gia, các chính sách phụ nữ Việt Nam cần nhân rộng cách làm này: thiết kế mạng lưới hỗ trợ dài hạn, ưu tiên khởi nghiệp phụ nữ nông thôn, gắn tín dụng xanh với tiêu chí số hóa và bền vững, và quan trọng nhất là để hội liên hiệp phụ nữ tiếp tục giữ vai trò “nhạc trưởng” kết nối nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng.
