Khoa học cơ bản chỉ có ý nghĩa khi đi hết quãng đường đến thị trường
Khoa học cơ bản ứng dụng là cách tổ chức nghiên cứu nền tảng sao cho tri thức mới không dừng ở bài báo mà tiếp tục được phát triển thành công nghệ, sản phẩm và dịch vụ có khả năng thương mại hóa, giải quyết nhu cầu cụ thể của xã hội và thị trường. Muốn thoát khỏi vị thế gia công, Việt Nam phải dứt khoát coi khoa học cơ bản là nền móng cho năng lực tự chủ công nghệ chiến lược, chứ không phải “sân chơi học thuật” bên lề phát triển kinh tế. Tại một cuộc làm việc về nghiên cứu khoa học cơ bản tháng 5-2026, người đứng đầu Đảng và Nhà nước đã nhấn mạnh khoa học cơ bản là nền tảng quan trọng của năng lực tự chủ và sức cạnh tranh quốc gia. Vấn đề không còn là có đầu tư hay không, mà là đầu tư để tạo ra cầu nối hữu hiệu từ phòng thí nghiệm đến dây chuyền sản xuất.
Hệ sinh thái khoa học cơ bản: từ “bộ rễ” tri thức đến công nghệ chiến lược
Một quốc gia không thể làm chủ trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử hay sinh học nếu phần “khoa học cơ bản ứng dụng” yếu và rời rạc. Từ góc nhìn của các trường đại học, khoa học cơ bản được ví như “bộ rễ” của công nghệ và kỹ thuật; rễ nông thì thân cây công nghệ không thể cao và bền. Chính vì vậy, những chương trình nghiên cứu dài hạn đang được thiết kế để gắn trực tiếp khoa học cơ bản với công nghệ chiến lược quốc gia, triển khai theo chu kỳ 5–10 năm để các nhóm nghiên cứu có thời gian tích lũy chiều sâu tri thức và xây dựng năng lực làm chủ công nghệ nguồn. Một chương trình hiện hữu đặt mục tiêu đến 2035 hình thành khoảng 50 nhóm nghiên cứu mạnh trong khoa học tự nhiên, trong đó ít nhất 10 nhóm đạt trình độ dẫn dắt khu vực với ảnh hưởng học thuật quốc tế rõ nét. Đây không phải cuộc đua công bố, mà là cuộc đua xây nền tri thức đủ dày cho bước nhảy công nghệ.
Tổ chức lại hạ tầng nghiên cứu Việt Nam theo chuỗi giá trị công nghệ
Điểm nghẽn lớn nhất của hạ tầng nghiên cứu Việt Nam là sự đứt gãy giữa nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng thương mại: đề tài kết thúc ở hội đồng nghiệm thu, không phải ở dây chuyền sản xuất. Ngày 4/8/2026, Chính phủ đã ban hành Quyết định 1483/QĐ-TTg phê duyệt Đề án xây dựng các trung tâm nghiên cứu, trung tâm nghiên cứu và thử nghiệm, phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ phát triển công nghệ chiến lược. Trọng tâm của Đề án không phải thêm vài tòa nhà, mà là thiết kế một hệ thống hạ tầng nghiên cứu Việt Nam có khả năng kết nối liền mạch từ nghiên cứu, thử nghiệm đến hoàn thiện và thương mại hóa công nghệ. Theo Đề án, đến năm 2030 sẽ hình thành ít nhất 8 phòng thí nghiệm trọng điểm và 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, đồng thời hướng tới làm chủ ít nhất 10 công nghệ lõi.
Bốn mắt xích: nghiên cứu – thử nghiệm – kiểm định – thương mại hóa
Tư duy mới là tổ chức hạ tầng khoa học – công nghệ theo chuỗi giá trị chiến lược, với quy trình bốn bước: Nghiên cứu – Thử nghiệm – Kiểm định – Thương mại hóa sản phẩm. Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia phải làm nhiệm vụ làm chủ công nghệ nguồn và sáng chế gốc, giảm phụ thuộc nhập khẩu. Trung tâm nghiên cứu và phòng thử nghiệm chuyển kết quả ở quy mô phòng thí nghiệm thành nguyên mẫu, dây chuyền pilot, tối ưu quy trình và giảm chi phí sản xuất, qua đó giảm rủi ro cho doanh nghiệp khi tiếp nhận chuyển giao. Khâu kiểm định và chứng nhận đảm nhận việc đo lường, đánh giá an toàn, tương thích, bảo vệ môi trường và cấp “tấm vé thông hành” cho sản phẩm đi qua hàng rào kỹ thuật thương mại trong nước và quốc tế. Với người tiêu dùng, hệ thống này chính là lớp bảo hiểm: sản phẩm công nghệ chỉ có mặt trên thị trường khi đã qua kiểm tra độc lập về chất lượng và an toàn.
Bắt đầu từ bài toán thực tế, đo kết quả bằng sản phẩm
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường không phải do nhà khoa học “thiếu nỗ lực”, mà do cách đặt hàng sai điểm xuất phát. Một kết quả nghiên cứu có thể đạt yêu cầu khoa học nhưng vẫn chưa đủ điều kiện để trở thành sản phẩm nếu nhu cầu, năng lực sản xuất, đơn vị tiếp nhận và nguồn lực hoàn thiện công nghệ chỉ được tính sau nghiệm thu. Tại hội nghị ngày 10/8 về nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược, lãnh đạo ngành khoa học và công nghệ đã nêu ba yêu cầu: chuyển từ quản lý nặng thủ tục sang quản lý theo kết quả đầu ra; bắt đầu từ bài toán thực tế thay vì đề xuất nhiệm vụ; đo kết quả bằng năng lực làm chủ công nghệ và sản phẩm ứng dụng thực tế. Thông tư 48 và 49 tạo khuôn khổ để chuyển từ tư duy “hoàn thành đề tài” sang “giải quyết bài toán”, từ đánh giá bằng hồ sơ sang kiểm chứng bằng sản phẩm, phân bổ nguồn lực theo kết quả. Khi thị trường và địa chỉ ứng dụng được xác định ngay từ đầu, sản phẩm trở thành thước đo, nguồn lực được sàng lọc qua từng mốc, và khoảng cách từ nghiên cứu đến đời sống có cơ hội được rút ngắn.
Kết nối nghiên cứu với thị trường: việc của cả hệ thống, không chỉ nhà khoa học
Một sản phẩm công nghệ chỉ có thể đi đến thị trường khi quá trình nghiên cứu gắn với năng lực sản xuất, thử nghiệm và nhu cầu sử dụng. Nếu thiếu thị trường, kết quả nghiên cứu sẽ mắc kẹt trong các báo cáo, doanh nghiệp công nghệ không thể tích lũy năng lực hay mở rộng sản xuất. Vì vậy, các phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm phải gắn với nhu cầu của doanh nghiệp, các nhóm nghiên cứu mạnh, hệ sinh thái khởi nghiệp và dòng vốn đầu tư công nghệ. Từ phía doanh nghiệp, mỗi chương trình công nghệ chiến lược cần xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, doanh nghiệp hạt nhân, cùng sự tham gia của trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế. Nhiệm vụ nghiên cứu nên được thiết kế thành chuỗi liên kết, chia nhỏ thành các gói công việc với mốc đánh giá rõ ràng về mục tiêu, chỉ tiêu kỹ thuật, tiến độ, kinh phí và trách nhiệm. Nếu Việt Nam thực hiện được cách tiếp cận này đến cùng, khoa học cơ bản sẽ thôi là “kho tri thức cất tủ” mà trở thành động cơ kéo chuỗi giá trị công nghệ chiến lược, từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm nằm trên tay người dùng.
