Dịch vụ tốt hơn mới là thước đo AI
AI khu vực công là việc cơ quan nhà nước sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ hoạt động quản lý và cung cấp dịch vụ, với hiệu quả được đánh giá qua tác động thực tế đối với người dân. Đó là tiêu chuẩn đúng đắn: công nghệ không có giá trị công chỉ vì được triển khai, mà phải giúp dịch vụ dễ tiếp cận hơn, đáng tin cậy hơn và đáp ứng tốt hơn nhu cầu xã hội. Ngày 28/10/2026 tại Quảng Ninh, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Cơ quan Chuyển đổi số Australia tổ chức Diễn đàn Hợp tác số Việt Nam – Australia lần thứ 3 trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026. Các đại biểu bàn cách đưa AI vào cơ quan nhà nước, từ chọn bài toán và kiểm soát rủi ro đến chuẩn bị hạ tầng, nhân lực và đổi mới đầu tư công nghệ. Đại diện Australia, Lucy Poole, nêu phép thử thiết thực: người dân có được tiếp cận dịch vụ công tốt hơn, đáng tin cậy hơn hay không. Nếu câu trả lời chưa rõ, cơ quan công quyền nên xem lại bài toán và cách triển khai trước khi mở rộng hệ thống.
Quản lý theo rủi ro để vừa bảo vệ vừa đổi mới
Trao đổi giữa hai nước tập trung vào cách đưa quản trị AI vào quá trình ứng dụng, thay vì chờ sự cố xảy ra mới tìm cách khắc phục. Tại diễn đàn, đại diện Australia Tom Marwick hỏi cách Việt Nam kết hợp phân loại AI theo mức độ rủi ro với công cụ đánh giá tác động, đồng thời giữ được quy chuẩn chung và sự linh hoạt khi thực hiện. Đây không phải câu hỏi lý thuyết: một bộ máy hành chính đa dạng cần cách làm nhất quán, nhưng cũng phải nhận ra khác biệt giữa từng lĩnh vực và từng hệ thống. Việt Nam xác định AI rủi ro cao dựa trên khả năng ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, tính mạng, quyền và lợi ích hợp pháp, lợi ích công cộng hoặc an ninh quốc gia. Danh mục hiện có 46 hệ thống; tùy trường hợp, việc đánh giá trước khi vận hành do bên thứ ba độc lập thực hiện, hoặc do nhà cung cấp tự đánh giá hay thuê đơn vị ngoài. Quy định như vậy tạo nền tảng kiểm soát, nhưng hiệu quả còn tùy thuộc vào năng lực triển khai và giám sát.
Rủi ro thay đổi, trách nhiệm không thể giao cho máy
Quản trị AI không đồng nghĩa với dựng rào cản để cấm công nghệ. Mục tiêu là tạo điều kiện ứng dụng, đồng thời kiểm soát thiên vị, thông tin giả, deepfake, xâm phạm dữ liệu cá nhân và nguy cơ đối với an toàn hệ thống. Trong khu vực công, mức độ cảnh giác cần cao hơn vì quyết định được AI hỗ trợ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân. Nguyên tắc then chốt là con người vẫn giữ quyền quyết định và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng. Với AI rủi ro cao có thể tác động đến công bằng xã hội hoặc lợi ích công cộng, cơ quan nhà nước cần đánh giá tác động, bảo đảm minh bạch, lưu vết xử lý và bảo vệ dữ liệu công vụ. Hơn nữa, phân loại rủi ro không thể đóng băng: hệ thống có thể trở nên nguy hiểm hơn khi tự động hóa tăng, sự giám sát của con người giảm và hậu quả tiềm tàng lớn hơn. Thử nghiệm có kiểm soát vì thế là bước cần thiết trước khi áp dụng rộng với công nghệ mới chưa rõ ranh giới rủi ro.
Trao đổi kinh nghiệm để biến quy định thành năng lực
Ý nghĩa của hợp tác số Việt Nam – Australia nằm ở việc hai bên có thể so sánh cách biến nguyên tắc thành công việc hằng ngày của cơ quan nhà nước. Việt Nam đã định hình khung pháp lý và định hướng quản lý theo rủi ro; thách thức tiếp theo là đưa quy định vào thực tiễn, với đủ nguồn lực và kinh nghiệm triển khai. Trao đổi với Australia có thể giúp tăng năng lực thực thi, thay vì chỉ bổ sung thêm văn bản. Kinh nghiệm Australia chuẩn bị AI trong nền công vụ trên ba trụ cột: niềm tin, con người và công cụ. Nước này có công cụ đánh giá tác động AI để giúp các cơ quan nhận diện, quản lý rủi ro theo cách thống nhất, cùng các nền tảng AI dùng chung trong môi trường được kiểm soát. Những kinh nghiệm ấy đáng tham khảo, nhưng không thể sao chép máy móc; chúng cần được điều chỉnh theo dữ liệu, thể chế và nhu cầu dịch vụ công tại Việt Nam. Các cuộc trao đổi tiếp theo nên tập trung vào nội dung phối hợp cụ thể và kết quả có thể kiểm chứng: cơ quan vận hành hiệu quả hơn, người dân và doanh nghiệp nhận được dịch vụ tốt hơn.
