Tiềm năng vượt trội nhưng nghịch lý phát triển của du lịch Việt Nam
Du lịch Việt Nam tiềm năng là khái niệm chỉ một ngành có tài nguyên thiên nhiên, văn hóa và lịch sử thuộc nhóm hấp dẫn nhất khu vực, nhưng mức độ tổ chức, khai thác và chất lượng dịch vụ còn cách rất xa khả năng kiếm tiền mà những giá trị đó có thể mang lại.
Câu chuyện đoàn khách 10 người Pháp say mê cảnh sắc Hạ Long nhưng kết thúc chuyến đi với nhận xét “Hạ Long mênh mông là rác” và khẳng định không muốn quay lại cho thấy nghịch lý rõ ràng: vẻ đẹp tự nhiên không đủ để giữ chân du khách nếu trải nghiệm đi kèm là thất vọng. TS Phạm Hà thừa nhận ông nhiều lần “thấy xấu hổ với khách nước ngoài” vì vẫn còn quá nhiều điểm đến ô nhiễm, nhà vệ sinh bẩn, dịch vụ thiếu chuyên nghiệp và những “7 nỗi sợ” mà khách quốc tế nhắc đến. Tiềm năng vượt trội chỉ là lợi thế trên giấy, nếu Việt Nam tiếp tục để hình ảnh rác thải và sự cẩu thả trong tổ chức làm lu mờ giá trị.
Mục tiêu doanh thu 80–90 tỷ USD: tham vọng lớn, tư duy phải thay đổi
Nghị quyết 26-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 ngành du lịch đạt tổng thu 80–90 tỷ USD, đóng góp trực tiếp 10–12% GDP, với 45–50 triệu lượt khách quốc tế và khoảng 160 triệu lượt khách nội địa. Đây không phải là con số để trang trí báo cáo, mà là thước đo cho năng lực tổ chức cả nền kinh tế xoay quanh du lịch. Theo TS Phạm Hà, mốc 2030 “đã rất gần”, nghĩa là thời gian để chuyển từ tiềm năng thành doanh thu không còn nhiều.
Điều đáng nói là tham vọng lớn đi kèm những câu hỏi không thoát được: ai sẽ là “nhạc trưởng” đủ mạnh cho một ngành liên ngành như du lịch? Làm sao để mỗi du khách đặt chân xuống sân bay là lập tức kích hoạt chuỗi chi tiêu từ lưu trú, ăn uống, giải trí đến nông sản và quà tặng như cách Thái Lan đang coi du lịch là ngành kinh tế bao trùm? Nếu cách tiếp cận vẫn chỉ là thêm vài khu nghỉ dưỡng sang trọng, vài chiến dịch quảng bá rời rạc, doanh thu du lịch 80–90 tỷ USD sẽ vẫn là đích đến trên giấy.
Việt Nam thắng Thái Lan ở tài nguyên, thua ở cách tổ chức kinh tế cho du lịch
Nhìn sang Thái Lan, TS Phạm Hà khẳng định Việt Nam “không hề thua kém, thậm chí có nhiều lợi thế vượt trội” về tài nguyên và sản phẩm có thể chào bán. Bản chất vấn đề không nằm ở chỗ Việt Nam thiếu điểm du lịch đẹp, mà là thiếu khả năng tổ chức cả nền kinh tế cùng bán các sản phẩm ấy một cách thông minh. Tại Thái Lan, du lịch được coi là ngành kinh tế bao trùm: mỗi mắt xích, từ giao thông đến nông sản, đều chủ động tìm cách khiến du khách tiêu thêm tiền nhưng vẫn hài lòng vì trải nghiệm xứng đáng.
Ngược lại, ở Việt Nam, du lịch thường bị coi là “phần việc của ngành du lịch”, thay vì là sân chơi chung của dịch vụ, thương mại, nông nghiệp và công nghiệp quà tặng. Đây là điểm thua kém quan trọng nhất: chúng ta không thiếu cảnh đẹp, mà thiếu năng lực biến mỗi bước chân du khách thành dòng doanh thu lan tỏa. Khi tư duy vẫn chia cắt, không có nhạc trưởng và không có cơ chế để các ngành cùng hưởng lợi, lợi thế vượt trội so với Thái Lan sẽ tiếp tục bị lãng phí, còn câu chuyện “tài nguyên đẹp nhất khu vực nhưng phát triển còn cách rất xa tiềm năng” sẽ không chấm dứt.
Điểm nghẽn doanh nghiệp lữ hành: không thể chỉ trông vào “đại bàng”
Trong bức tranh chiến lược phát triển du lịch, Việt Nam đang quá lệ thuộc vào các tập đoàn lưu trú lớn, trong khi bỏ quên mảng lữ hành – nơi thực sự nắm giữ thị trường khách. Ở mảng lưu trú, những “đại bàng” như các tập đoàn bất động sản có thể mở rộng nhanh nhờ nền tảng sẵn có. Nhưng ở lữ hành, phần lớn doanh nghiệp là vừa, nhỏ và siêu nhỏ, với tài sản lớn nhất là nguồn khách, thương hiệu và dữ liệu – những tài sản vô hình khó định giá và khó thế chấp để tiếp cận vốn.
TS Phạm Hà nhấn mạnh “một ngành kinh tế không thể chỉ có đại bàng. Phải có cả chim sẻ, chim di và tạo điều kiện để những doanh nghiệp nhỏ có khả năng lớn lên”. Đặc biệt, doanh nghiệp inbound mang khách quốc tế và ngoại tệ vào Việt Nam cần được nhìn nhận đúng vai trò, vì họ kích hoạt chi tiêu trên toàn chuỗi từ vận tải đến giải trí. Nếu mục tiêu hình thành khoảng 15 tập đoàn du lịch có thương hiệu mạnh chỉ tập trung vào sở hữu tài sản du lịch (khách sạn, resort) mà bỏ qua câu hỏi “ai sở hữu thị trường khách?”, chiến lược sẽ lệch sang xây thêm hạ tầng mà không tăng được dòng khách chi tiêu. Khi đó, doanh thu du lịch 80–90 tỷ USD vẫn là mục tiêu khó chạm tới.
Từ tiềm năng đến doanh thu: cần một chiến lược du lịch như ngành kinh tế bao trùm
Muốn biến du lịch Việt Nam tiềm năng thành sức mạnh doanh thu thực tế, cách tiếp cận phải thay đổi: du lịch không thể là một ngành “đi xin cơ chế” từ các bộ khác, mà phải trở thành trục liên kết, yêu cầu cả hệ thống kinh tế cùng tối ưu trải nghiệm và chi tiêu của du khách. Điều này đòi hỏi một “nhạc trưởng” đủ mạnh để điều phối liên ngành, tháo các nút thắt về môi trường, hạ tầng, dịch vụ và đặc biệt là chính sách tín dụng, dữ liệu cho doanh nghiệp lữ hành.
Chiến lược phát triển du lịch trong giai đoạn tới phải nhìn nhận rõ: tài nguyên không còn là lợi thế nếu không đi kèm vệ sinh, an toàn và dịch vụ đáng nhớ; doanh nghiệp inbound phải được coi là đầu tàu mang thị trường khách, không chỉ là “đơn vị thực hiện tour”; và mỗi ngành từ nông nghiệp đến công nghiệp quà tặng phải xem du khách là khách hàng trực tiếp. Khi Việt Nam học được cách tổ chức cả nền kinh tế để cùng bán sản phẩm du lịch một cách thông minh như bài học từ Thái Lan, câu chuyện “Hạ Long mênh mông là rác” sẽ không còn là lời kết cho trải nghiệm, mà nhường chỗ cho những ấn tượng sẵn sàng chi tiêu nhiều hơn và quay lại.
