Thành phố trực thuộc: bước ngoặt thể chế cho Bắc Ninh
Bắc Ninh thành phố trực thuộc là bước chuyển đổi mô hình phát triển, trong đó toàn bộ tỉnh trở thành đô thị thống nhất với chuẩn quản trị mới, tiêu chuẩn không gian sống cao hơn và yêu cầu tái cấu trúc lại cả kinh tế lẫn quy hoạch không gian mới theo hướng xanh, thông minh và bền vững.
Từ ngày 20/9/2026, Bắc Ninh sẽ chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết 39/2026/QH16 ngày 24/8/2026 về việc thành lập thành phố trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của tỉnh. Đây không chỉ là nâng cấp danh xưng, mà là hợp đồng mới giữa chính quyền với người dân và doanh nghiệp: tăng trưởng phải đi kèm chất lượng sống. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh mọi thành quả phát triển phải hướng tới nâng cao đời sống và hạnh phúc của nhân dân, đô thị hóa phải kiến tạo môi trường sống văn minh, tiện nghi, an toàn và đáng sống cho nhân dân.
Tham vọng duy trì tăng trưởng hai con số trong những năm tới đặt ra chuẩn chơi mới: không thể chỉ dựa vào mở rộng khu công nghiệp và ưu đãi FDI, mà phải cải thiện mạnh môi trường đầu tư, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và nâng chất lượng phục vụ doanh nghiệp, người dân. Việc Quốc hội đồng thời thông qua thành phố Quảng Ninh cho thấy Bắc Ninh đang ở trong cuộc đua nội địa về mô hình đô thị công nghiệp hiện đại, nơi ai cải cách thể chế nhanh hơn sẽ có lợi thế thu hút chuỗi giá trị toàn cầu.
Đô thị xanh, thông minh: tiêu chuẩn sống mới cho một đại công xưởng
Phát triển đô thị xanh ở Bắc Ninh không phải là khẩu hiệu trang trí quy hoạch, mà là điều kiện sống còn để một thành phố công nghiệp điện tử dày đặc khu công nghiệp và làng nghề trở nên đáng sống, tránh rơi vào cái bẫy “thành phố nhà máy” ô nhiễm, thiếu tiện ích và đầy rủi ro sức khỏe cho cư dân.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Bắc Ninh tổ chức lại không gian phát triển, xây dựng đô thị xanh, thông minh, hiện đại và đáng sống; quy hoạch thành phố như một chỉnh thể thống nhất, kết nối hài hòa công nghiệp, đô thị, dịch vụ, nông nghiệp, sinh thái và văn hóa. Không gian đô thị được định hướng phát triển theo hướng xanh, sạch, văn minh, đi cùng yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Câu nói “kiên quyết không đánh đổi sức khỏe người dân, môi trường và tương lai các thế hệ lấy tăng trưởng trước mắt” ở Bắc Ninh không thể dừng ở khẩu hiệu.
Thách thức lớn nhất là xử lý căn cơ ô nhiễm tại các khu công nghiệp, làng nghề, lưu vực sông và quản trị đô thị bằng dữ liệu, thay vì phản ứng bị động. Đô thị thông minh phải bắt đầu từ các hệ thống quan trắc môi trường, giao thông, cấp thoát nước, không phải từ vài ứng dụng “thông minh” mang tính trưng bày. Với việc trong không gian phát triển mới có những xã như Hiệp Hòa được công nhận trở thành phường, áp lực hạ tầng và dịch vụ đô thị sẽ dồn lên nhanh, buộc Bắc Ninh phải ưu tiên ngân sách, thay vì để vùng ven trở thành “vùng đệm ô nhiễm” cho vùng trung tâm.
Trung tâm công nghiệp điện tử: từ gia công sang làm chủ chuỗi giá trị
Tham vọng trở thành trung tâm công nghiệp điện tử, trọng tâm là bán dẫn, vi mạch và trí tuệ nhân tạo, đặt Bắc Ninh vào cuộc cạnh tranh toàn cầu khốc liệt, nơi lợi thế đất đai và lao động rẻ không còn đủ; thay vào đó là yêu cầu tham gia sâu vào chuỗi giá trị, từng bước làm chủ công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo.
Hiện Bắc Ninh đã có hơn 2.000 dự án FDI trong các khu công nghiệp, tham gia ngày càng sâu vào chuỗi sản xuất và xuất khẩu với sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp Việt chỉ dừng ở vai trò vệ tinh giá trị thấp, thành phố dễ rơi vào mô hình “cảng lắp ráp” phụ thuộc, dễ tổn thương trước dịch chuyển chuỗi cung ứng. Tổng Bí thư nhấn mạnh Bắc Ninh cần xây dựng nội lực kinh tế, thu hút đầu tư có chọn lọc, chú trọng hấp thụ công nghệ, tri thức và năng lực quản trị; phát triển công nghiệp hỗ trợ, kết nối doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI, đưa doanh nghiệp Việt Nam vào những khâu có giá trị cao.
Điều này đồng nghĩa chiến lược phát triển phải chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao; phát triển công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp xanh, công nghiệp hỗ trợ và kinh tế số. Đào tạo nguồn nhân lực sát với nhu cầu doanh nghiệp – từ việc cho doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình đến đánh giá đầu ra – cần được xem như “chiếc cầu” để Bắc Ninh leo lên nấc thang công nghệ cao hơn. Nếu bỏ lỡ cửa sổ nhân lực này, giấc mơ bán dẫn có thể dừng lại ở vai trò gia công đơn giản.
Cải cách thể chế, tái quy hoạch không gian và hạ tầng sân bay: điều kiện để bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu
Không có cải cách thể chế, mọi tham vọng phát triển đô thị xanh hay trung tâm công nghiệp điện tử đều có nguy cơ mắc kẹt trong thủ tục và tư duy cục bộ; Bắc Ninh buộc phải đặt cải cách bộ máy lên trước các dự án bê tông, nếu muốn tận dụng trọn vẹn lợi thế thành phố trực thuộc.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu xây dựng bộ máy quản trị và đội ngũ cán bộ tương xứng với vị thế mới: thống nhất, khoa học, tinh gọn, gần dân, hiểu dân và phục vụ dân; mọi nhiệm vụ phải rõ người, rõ việc, rõ thời hạn, rõ nguồn lực, rõ kết quả; việc đúng phải làm nhanh, vướng mắc phải chủ động tháo gỡ, đồng thời khắc phục tư tưởng cục bộ và tâm lý phân biệt. Song song, Bắc Ninh phải nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tại các cơ quan quản lý, ban quản lý khu công nghiệp và đơn vị dịch vụ công, chuyển từ xử lý thủ tục hành chính sang chủ động nhận diện, hỗ trợ tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.
Ở chiều hạ tầng, Bắc Ninh giữ vai trò mắt xích chuyển tiếp trong tam giác kinh tế Hà Nội–Hải Phòng–Quảng Ninh, có điều kiện tận dụng hệ thống hạ tầng dùng chung như sân bay quốc tế Nội Bài, cảng biển Hải Phòng và các tuyến cao tốc huyết mạch để giảm chi phí logistics, tăng hấp dẫn dòng vốn đầu tư. Đặc biệt, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đang được xây dựng với quy mô gần 1.960ha, công suất dự kiến 30 triệu hành khách và 1,6 triệu tấn hàng hóa mỗi năm vào 2030, lên 50 triệu hành khách và 2,5 triệu tấn hàng hóa vào 2050; quy mô này buộc Bắc Ninh phải phát triển đồng bộ giao thông, đô thị, logistics và dịch vụ hỗ trợ quanh sân bay, đồng thời ưu tiên hạ tầng liên kết vùng và chuẩn bị kết nối đồng bộ với Gia Bình.
Trên nền tảng đó, tổ chức lại quy hoạch không gian mới – từ việc mở rộng các phường như Hiệp Hòa đến tái phân bố khu công nghiệp, khu dân cư và vùng sinh thái – sẽ quyết định Bắc Ninh trở thành trung tâm logistics – sản xuất toàn cầu hay chỉ là điểm trung chuyển. Câu hỏi không còn là có sân bay hay không, mà là thành phố sẽ quản trị quỹ đất, môi trường và chuỗi cung ứng quanh sân bay như thế nào để giá trị gia tăng ở lại nhiều hơn trên quê hương.
Kết luận: thành phố trực thuộc không phải đích đến, mà là bài kiểm tra
Việc Bắc Ninh lên thành phố trực thuộc mở ra không gian phát triển mới, nhưng cũng là bài kiểm tra về năng lực quản trị, chất lượng quy hoạch và khả năng cân bằng giữa tăng trưởng công nghiệp với phát triển đô thị xanh, thông minh. Những con số hiện tại cho thấy tiềm lực không nhỏ: tổng thu ngân sách nhà nước đạt 3.811 tỷ đồng, bằng 301,8% dự toán; thu ngân sách địa phương đạt 1.789 tỷ đồng, tương đương 254,5% dự toán; giá trị giải ngân vốn đầu tư công đạt 406,96 tỷ đồng, trong khi 9 tháng đầu năm một huyện như Thuận Thành đã giải phóng mặt bằng khoảng 300ha cho các dự án.
Nhưng nguồn lực tài chính và đất đai chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở chỗ Bắc Ninh có dám đi hết con đường khó: cải cách thể chế trước, siết kỷ luật môi trường, ưu tiên phát triển đô thị đáng sống song hành với trung tâm công nghiệp điện tử. Nếu làm được, Bắc Ninh không chỉ là một đại công xưởng, mà còn là hình mẫu về một thành phố công nghiệp xanh, tham gia sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu mà vẫn giữ được không gian sống văn minh cho người dân. Còn nếu không, thành phố có nguy cơ trở thành nạn nhân của chính thành công FDI và đô thị hóa nóng mà mình đang theo đuổi.
