Thành phố trực thuộc Trung ương: bước ngoặt quyền lực cho Bắc Ninh và Quảng Ninh
Việc Bắc Ninh và Quảng Ninh được nâng cấp thành thành phố trực thuộc Trung ương là quyết định chuyển hai cực tăng trưởng công nghiệp và dịch vụ năng động nhất miền Bắc vào nhóm trung tâm chiến lược quốc gia, với quyền tiếp cận trực tiếp nguồn lực ngân sách, đầu tư hạ tầng và cơ chế chính sách, qua đó định vị lại vai trò của chúng trong bản đồ công nghiệp điện tử, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Vào ngày 24/8, Quốc hội sẽ thông qua 2 nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành lập thành phố Bắc Ninh. Nếu được thông qua, hai địa phương sẽ chính thức gia nhập nhóm thành phố trực thuộc Trung ương, mở ra không gian phát triển mới và tạo thêm động lực phát huy thế mạnh riêng về công nghiệp và dịch vụ. Đây không chỉ là câu chuyện danh xưng hành chính, mà là bước phân bổ lại quyền lực kinh tế trong hệ thống đô thị toàn quốc.
Bắc Ninh thành phố trực thuộc: từ công xưởng Samsung đến trung tâm công nghiệp điện tử, bán dẫn
Bắc Ninh thành phố trực thuộc là bước tiến tiếp theo sau gần hai thập kỷ trở thành “công xưởng” điện tử của khu vực phía Bắc. Từ khi nhà máy điện thoại đầu tiên của Samsung vận hành, hệ sinh thái các tập đoàn Foxconn, Goertek, Luxshare đã tạo nền công nghiệp điện tử rõ ràng. Bắc Ninh hiện được định hướng phát triển theo mô hình đô thị xanh, thông minh, hiện đại, trong đó công nghiệp công nghệ cao, đặc biệt là công nghiệp điện tử bán dẫn, sản xuất vi mạch và trí tuệ nhân tạo là nhóm ngành mũi nhọn. Theo định hướng của Chính phủ, địa phương phải chuyển mạnh từ mô hình tăng trưởng dựa vào năng lực sản xuất sang phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nói cách khác, Bắc Ninh phải bước ra khỏi vai trò gia công để tiến lên các tầng nấc có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Định hướng hình thành trung tâm công nghiệp điện tử bán dẫn và trung tâm công nghệ AI không phải khẩu hiệu mà gắn với mục tiêu cụ thể: đưa Bắc Ninh trở thành một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về các ngành này, đồng thời nâng cao vị thế trong khu vực. Thực tế, với hơn 3.600 dự án FDI và kim ngạch xuất khẩu khoảng 93 tỷ USD, tương đương gần 1/5 tổng xuất khẩu cả nước, Bắc Ninh đã chứng minh sức nặng trong chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu. Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương tạo “kênh kết nối trực tiếp hơn” với Trung ương về ngân sách, hạ tầng, chính sách, giảm các tầng nấc trung gian dễ gây chậm trễ. Điều này là điều kiện tiên quyết để thu hút những quyết định FDI dài hạn trong các dự án bán dẫn, vi mạch và dữ liệu – những lĩnh vực đòi hỏi hạ tầng và thể chế rất khác so với thời kỳ công nghiệp gia công.
Hạ tầng mới, không gian mới: nền tảng cho công nghiệp điện tử bán dẫn và trung tâm công nghệ AI
Điểm hấp dẫn của bước chuyển lên thành phố trực thuộc không chỉ là danh nghĩa mà là cơ hội đẩy nhanh đầu tư hạ tầng và quản lý tập trung. Chính phủ xác định việc nâng cấp giúp Bắc Ninh và Quảng Ninh tiếp cận nhiều nguồn lực hơn để đầu tư vào cơ sở hạ tầng và các ngành kinh tế chủ chốt. Bắc Ninh đang chuẩn bị đưa Cảng hàng không quốc tế Gia Bình vào khai thác, với thời điểm dự kiến hiện tại là năm 2027. Cảng này được quy hoạch trở thành đầu mối lớn phục vụ hành khách và hàng hóa tại miền Bắc, góp phần giảm tải cho sân bay Nội Bài. Với các lĩnh vực công nghiệp điện tử bán dẫn và trung tâm công nghệ AI, năng lực logistics, kết nối hàng không, đường bộ, đường sắt và cả trung tâm dữ liệu là điều kiện sống còn để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và cạnh tranh với các khu công nghiệp khác.
Việc nâng cấp đơn vị hành chính cũng mở không gian phát triển mới thông qua quy hoạch đô thị và kết nối vùng. Không gian này sẽ cho phép Bắc Ninh gắn các khu công nghiệp điện tử, công nghệ cao với mạng lưới logistics, vùng sản xuất hàng hóa và các trung tâm dữ liệu, robot, tự động hóa, công nghệ số, công nghệ xanh. Theo định hướng, Bắc Ninh phải chuyển từ tăng trưởng “nâu” sang “xanh”, từ chiều rộng sang chiều sâu – nghĩa là giảm phụ thuộc vào gia công, tăng tỷ trọng nghiên cứu, phát triển, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ công nghệ. Nếu không tận dụng được cơ chế mới để xây dựng thể chế phù hợp với doanh nghiệp công nghệ cao, “thành phố trực thuộc” sẽ chỉ là vỏ bọc hành chính, không đủ sức giữ chân và kéo thêm những dự án FDI Việt Nam quy mô lớn trong lĩnh vực bán dẫn và AI.
Quảng Ninh phát triển công nghiệp: từ vùng than sang cực tăng trưởng đa trụ cột
Quảng Ninh phát triển công nghiệp là câu chuyện chuyển dịch mô hình tăng trưởng mạnh mẽ nhất trong nhóm tỉnh phía Bắc. Từng phụ thuộc chủ yếu vào khai thác than, tỉnh đang ngày càng chuyển sang lĩnh vực sản xuất, bên cạnh thế mạnh du lịch và thương mại. Năm gần đây, Quảng Ninh ghi nhận tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất cả nước, ở mức 11,9%, cho thấy sự nổi lên như một trong những nền kinh tế năng động nhất. Trong 6 tháng đầu năm, Quảng Ninh thu hút FDI với tổng vốn đạt gần 1,08 tỷ USD, gấp 3,7 lần cùng kỳ, khẳng định sức hút của vùng đất mỏ với dòng vốn ngoại. Vị trí sát Quảng Tây (Trung Quốc), cùng hệ thống cảng biển, đường bộ, đường sắt và quy hoạch đường sắt tốc độ cao kết nối Hà Nội – Hạ Long vào cuối năm 2028, rút ngắn thời gian di chuyển xuống khoảng 23 phút so với khoảng 2 giờ 30 phút hiện nay, giúp Quảng Ninh bước vào “trò chơi lớn” của chuỗi cung ứng khu vực.
Tuy không được nhắc trực tiếp trong định hướng trung tâm công nghiệp điện tử bán dẫn, rõ ràng Quảng Ninh đang xây nền cho một cực công nghiệp – dịch vụ công nghệ cao mới. Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương cho phép tỉnh phối hợp hạ tầng công nghiệp, cảng biển, logistics với các khu vực du lịch – dịch vụ, hình thành một cực phát triển đa trụ cột với độ mở FDI lớn. Một tuyến đường sắt tốc độ cao rút ngắn thời gian Hà Nội – Hạ Long xuống 23 phút là thông điệp về tầm nhìn kết nối người lao động, chuyên gia, hàng hóa và dữ liệu trong một không gian phát triển liên thông. Tuy nhiên, nếu Quảng Ninh không gắn chuyển dịch công nghiệp với chiến lược thu hút doanh nghiệp công nghệ cao, trung tâm công nghệ AI và các chuỗi giá trị mới, địa phương có nguy cơ bị giới hạn trong vai trò cửa ngõ logistics và du lịch, thay vì trở thành cực đổi mới sáng tạo.
Chuỗi giá trị toàn cầu và bài toán cạnh tranh: cú hích đủ lớn hay chỉ đổi nhãn?
Định hướng phát triển Bắc Ninh và Quảng Ninh thành các trung tâm công nghiệp điện tử, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo hàng đầu có tham vọng rõ ràng: tăng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và cạnh tranh với các khu vực công nghiệp khác. Mục tiêu của Bắc Ninh là từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nâng cao năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và cung ứng, qua đó tăng mức độ tham gia vào các khâu có giá trị cao hơn. Theo một cố vấn FDI, việc trở thành thành phố trực thuộc cho thấy Trung ương coi đây là “các tài sản chiến lược của quốc gia” và tạo kênh kết nối trực tiếp hơn về ngân sách, hạ tầng, chính sách cho các quyết định FDI quy mô lớn. Câu hỏi đặt ra là: liệu cơ chế mới có đủ mạnh để bẻ lái từ mô hình "công xưởng giá rẻ" sang "trung tâm công nghệ" cạnh tranh được với các cực công nghiệp khác trong khu vực.
Từ góc nhìn người dân và doanh nghiệp, tác động thực tế sẽ đến từ hạ tầng và dịch vụ. Cảng hàng không Gia Bình, đường sắt tốc độ cao Hà Nội – Hạ Long, hệ thống logistics đa phương thức… sẽ rút ngắn thời gian di chuyển, giảm tải các điểm nghẽn như Nội Bài và mở ra thêm lựa chọn việc làm trong các ngành công nghiệp điện tử bán dẫn, trung tâm công nghệ AI và dịch vụ liên quan. Nhưng để tránh kịch bản "đổi biển tên, giữ cách quản lý cũ", hai thành phố mới cần cải cách thủ tục, nâng chất lượng giáo dục – đào tạo và chủ động kết nối doanh nghiệp nội với tập đoàn đa quốc gia. Khi đó, việc Bắc Ninh thành phố trực thuộc và Quảng Ninh phát triển công nghiệp sẽ không chỉ là tin tức hành chính, mà là bước tái cấu trúc thực sự trong chiến lược công nghiệp hóa dựa trên tri thức và công nghệ.
