Thành phố trực thuộc Trung ương: Cơ hội bứt phá hay phép thử về bản sắc?
Việc Bắc Ninh được đề xuất trở thành thành phố trực thuộc Trung ương là một bước chuyển từ tỉnh thuần nông sang cực tăng trưởng đô thị hiện đại, đặt song song hai thách thức lớn: mở rộng không gian kinh tế – hạ tầng và giữ vững chiều sâu bản sắc văn hóa Kinh Bắc như nền tảng nhận diện đô thị trong tương lai.
Tại phiên thảo luận Tổ của Đoàn Đại biểu Quốc hội Hà Nội, các đại biểu thể hiện sự đồng thuận cao với Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, đồng thời nhấn mạnh phải bứt phá trên trụ cột kinh tế hiện đại gắn với bảo tồn văn hóa Kinh Bắc. Tờ trình 473/TTr-CP được đánh giá là chuẩn bị công phu, đầy đủ căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn. Đáng chú ý, việc lấy ý kiến cử tri đạt tỷ lệ đồng thuận 99,74%, một con số cho thấy người dân sẵn sàng bước vào giai đoạn đô thị hóa mới nếu bản sắc quê hương được bảo đảm. Vấn đề không phải là Bắc Ninh có thành phố trực thuộc hay không, mà thành phố ấy sẽ khác biệt thế nào so với những đô thị công nghiệp na ná nhau.
Nền kinh tế tăng tốc và yêu cầu đặt văn hóa ngang hàng hạ tầng
Việc Bắc Ninh thành phố trực thuộc không phải là món quà, mà là kết quả tất yếu của chặng đường tăng trưởng kinh tế – xã hội ấn tượng. Bắc Ninh hiện có quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước, thu hút FDI xếp thứ 2 toàn quốc, đồng thời sở hữu tới 8 di sản được UNESCO ghi danh – một cấu trúc vừa giàu tiềm lực cứng, vừa dày năng lực mềm. Nếu chỉ nhìn Bắc Ninh như một “công xưởng” vùng ven Thủ đô thì đó là cách nhìn thiển cận, bỏ qua cơ hội xây dựng mô hình phát triển đô thị văn hóa nơi kinh tế và di sản song hành.
Định hướng được nêu rõ: kinh tế Bắc Ninh cần duy trì tốc độ tăng trưởng trên 10% bằng các trụ cột công nghiệp công nghệ cao, điện tử, bán dẫn, nghiên cứu và phát triển, cùng hạ tầng kết nối như Vành đai 4, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và đường sắt tốc độ cao. Nhưng nếu mọi thứ chỉ dừng ở hạ tầng và khu công nghiệp, thành phố mới sẽ khó có bản sắc. Đô thị hiện đại phải song song bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao giáo dục, y tế, chuyển đổi nghề bền vững cho người dân bị thu hồi đất, và kiên trì kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Nói cách khác, chất lượng sống – cả vật chất lẫn tinh thần – phải là thước đo thành công của đô thị hóa.
Di sản Quan họ, tranh Đông Hồ: Không chỉ để ngắm mà phải trở thành “tài sản đô thị”
Nếu không có di sản Quan họ, tranh Đông Hồ Bắc Ninh và hệ thống lễ hội, làng nghề, Bắc Ninh sẽ giống nhiều đô thị công nghiệp khác. Bản sắc Kinh Bắc nằm trong hệ sinh thái văn hóa: làng quê, bến nước, sân đình, tục kết chạ, canh hát, triết lý trọng nghĩa trọng tình; không phải vài tiết mục biểu diễn hay vài tấm bằng công nhận. Dân ca Quan họ là biểu tượng văn hóa đặc sắc của Việt Nam, hiện diện trong lời ăn tiếng nói, phong tục giao duyên, cách người Kinh Bắc tiếp khách và trao gửi tâm hồn qua câu hát. Nghề làm tranh Đông Hồ, cùng các di sản phi vật thể khác, tạo nên chiều sâu mà đô thị hiện đại không thể “đổ bê tông” lên.
Điểm tích cực là Bắc Ninh không nói về di sản như một gánh nặng, mà như nguồn lực mềm có thể trở thành lợi thế cạnh tranh trong du lịch và thương hiệu địa phương. Định hướng “biến di sản thành tài sản” là tuyên bố rõ ràng rằng Quan họ phải được nghe trong không gian làng cổ, tranh Đông Hồ phải được hiểu từ bàn tay nghệ nhân, lễ hội phải được tham gia trong tinh thần văn minh, còn ẩm thực Kinh Bắc phải trở thành trải nghiệm đô thị chứ không chỉ là “đặc sản quê”. Nhưng để di sản thành tài sản, cộng đồng phải là chủ thể: nghệ nhân được tôn trọng, không gian thực hành được bảo vệ, khai thác du lịch không làm biến dạng giá trị gốc. Nếu Quy hoạch chỉ dừng lại ở khu bảo tàng và phố đi bộ “giả cổ”, Bắc Ninh sẽ bỏ lỡ cơ hội tạo ra một không gian đô thị văn hóa sống động.
Phát triển đô thị văn hóa: Khi hạ tầng phải chừa chỗ cho ký ức Kinh Bắc
Trong dòng chảy đô thị hóa của đồng bằng sông Hồng, Bắc Ninh đang ở thời điểm phải trả lời câu hỏi: thành phố tương lai có đủ chỗ cho ký ức Kinh Bắc hay không. Một thành phố hiện đại cần giao thông, công nghiệp, dịch vụ, môi trường sống tốt; nhưng với Bắc Ninh, thành phố ấy còn cần không gian rộng cho câu hát Quan họ ngân vang, lễ hội làng trên sân đình, làng nghề tiếp nối và di tích được bảo vệ đúng mức. Nếu không gian văn hóa bị chia cắt bởi khu đô thị đóng kín và hạ tầng thiếu vùng đệm bảo vệ di tích, bản sắc sẽ bị “co” lại thành vài sự kiện lễ hội mùa vụ.
Các đại biểu Quốc hội đã nhấn mạnh: quy hoạch đô thị mới không được làm đứt gãy không gian văn hóa, phải thiết lập vùng đệm bảo vệ di tích, lồng ghép kiến trúc truyền thống vào cấu trúc đô thị và lấy người dân làm chủ thể. Điều này đặt ra yêu cầu thực chất: nhà quản lý đô thị không chỉ là người phân lô, mở đường, mà còn phải là người đọc hiểu lịch sử không gian văn hóa Kinh Bắc. Việc đưa dạy hát Quan họ vào chương trình truyền hình, phát thanh, nền tảng số, trường học và cộng đồng cho thấy một bước đi đúng – di sản “sống” trong đời sống thường ngày, không chỉ trong hồ sơ, câu lạc bộ hay lễ hội định kỳ. Đô thị văn hóa không phải khẩu hiệu, mà là các quyết định quy hoạch cụ thể: chừa đất cho bến nước, giữ sân đình, không san phẳng làng nghề để đổi lấy vài khu phố thẳng hàng.
Thành phố Bắc Ninh trực thuộc: Bài kiểm tra về du lịch, thương hiệu và lòng tự hào cư dân
Những định hướng phát triển hiện nay cho thấy Bắc Ninh không muốn thành phố trực thuộc chỉ được nhớ tới bằng các con số GRDP hay FDI. Mục tiêu du lịch đặt ra là đến năm 2030 đón 10 triệu lượt khách, tổng thu đạt 10.000 tỷ đồng, buộc địa phương phải xây dựng sản phẩm trải nghiệm sâu: nghe Quan họ tại hồ, làng cổ; khám phá làng nghề tranh Đông Hồ, gốm Phù Lãng, Thổ Hà, đúc đồng Đại Bái, gỗ Đồng Kỵ, bánh đa Kế; kết nối du lịch tâm linh, sinh thái và làng nghề. Văn hóa không bị “đóng khung” trong bảo tàng, mà chuyển hóa thành sinh kế, sản phẩm sáng tạo và niềm tự hào cộng đồng. Đó chính là cách để bản sắc Kinh Bắc trở thành lợi thế cạnh tranh trong xây dựng thương hiệu đô thị.
Từ những chuyển động gần đây, có thể thấy Bắc Ninh đang đứng trước cơ hội xây dựng hình ảnh một đô thị văn hóa miền Bắc: hạ tầng hiện đại, kinh tế năng động nhưng vẫn đậm đà bản sắc. Câu hỏi còn lại thuộc về thực thi: liệu các nguyên tắc quy hoạch bảo tồn không gian văn hóa có được tuân thủ trong từng dự án; liệu người dân vùng thu hồi đất có được bảo đảm an sinh và tham gia vào chuỗi giá trị mới; liệu những câu hát Quan họ có vang lên tự nhiên trên bến nước, sân đình chứ không chỉ trên sân khấu cho khách du lịch. Bắc Ninh thành phố trực thuộc sẽ là bài kiểm tra rõ ràng: hoặc chứng minh rằng phát triển đô thị văn hóa là con đường khả thi, hoặc trở thành một ví dụ nữa về đô thị công nghiệp đánh đổi ký ức để lấy tốc độ. Lựa chọn nằm trong tay những nhà quy hoạch hôm nay – và trong tiếng nói của cộng đồng Kinh Bắc.
