Hiệp định dẫn độ ASEAN là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Hiệp định dẫn độ ASEAN là khuôn khổ pháp lý khu vực quy định việc bắt giữ, chuyển giao các đối tượng bị truy nã hoặc bị kết án giữa các nước thành viên, nhằm khép kín đường bỏ trốn qua biên giới, tăng tính răn đe với tội phạm xuyên quốc gia và tạo nền tảng cho hợp tác thực thi pháp luật sâu hơn về xác minh, truy bắt, bàn giao người phạm tội trong toàn khối. Hiệp định dẫn độ ASEAN được ký tháng 11/2025 tại Philippines và hiện đang tiến gần giai đoạn phê chuẩn cuối cùng khi các nước được kêu gọi sớm hoàn thiện thủ tục nội bộ để văn kiện chính thức có hiệu lực. Vấn đề không chỉ là thêm một văn bản pháp lý, mà là thay đổi cách ASEAN nhìn nhận an ninh: coi biên giới không còn là vùng trống pháp lý cho tội phạm xuyên biên giới ẩn náu, mà là nơi bắt buộc phải có chia sẻ dữ liệu ASEAN và cơ chế phối hợp chủ động.
Động lực chính trị: Từ cuộc gặp tại Hà Nội đến làn sóng phê chuẩn
Chiều 30/9 tại Hà Nội, Thủ tướng Lê Minh Hưng tiếp Trưởng đoàn các nước ASEAN và Ban Thư ký ASEAN nhân dịp Hội nghị lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã do Bộ Công an Việt Nam chủ trì tổ chức. Sự kiện này không phải nghi lễ ngoại giao thuần túy, mà là cú hích chính trị cho hiệp định dẫn độ ASEAN. Trong bối cảnh tội phạm xuyên quốc gia ngày càng liên kết và vượt qua biên giới, Thủ tướng yêu cầu các cơ quan thực thi pháp luật ASEAN tăng cường ký hiệp định song phương về dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án với những nước chưa có thỏa thuận với Việt Nam. Nói thẳng, ông đang gây sức ép tích cực để các thủ tục phê chuẩn hiệp định dẫn độ ASEAN không bị sa lầy trong bộ máy hành chính. Khi người đứng đầu Chính phủ nêu đích danh văn kiện và đặt nó vào ưu tiên chiến lược, khó có nước nào còn lý do trì hoãn.
Cơ chế hợp tác mới: Từ chia sẻ dữ liệu đến truy bắt tội phạm quốc tế
Điểm gây chú ý nhất trong phát biểu của Thủ tướng Lê Minh Hưng là yêu cầu ASEAN tăng cường chia sẻ dữ liệu, phối hợp truy bắt tội phạm xuyên biên giới. Nếu hiệp định dẫn độ ASEAN là “khung”, thì các cơ sở dữ liệu chung, đường dây nóng và hội nghị thường niên chính là “động cơ” để khung đó vận hành. Thủ tướng đề nghị xây dựng cơ chế hợp tác chính thức giữa các nước trong xác minh, truy bắt và bàn giao nhanh đối tượng truy nã nghi lẩn trốn ở nước khác, thông qua đường dây nóng, hội nghị định kỳ và tăng trao đổi thông tin. Đồng thời, ông nhấn mạnh việc khai thác dữ liệu của INTERPOL, ASEANAPOL và kết quả từ các chiến dịch, hội nghị quốc tế để phục vụ xác minh, truy tìm đối tượng. Câu chuyện hợp tác thực thi pháp luật không còn dừng ở việc gửi công hàm, mà là cùng nhìn vào chung một “màn hình dữ liệu” khi truy bắt tội phạm quốc tế.
Tội phạm xuyên biên giới không còn khoảng trống an toàn?
Thực tế nhiều năm cho thấy tội phạm xuyên biên giới lợi dụng không gian mạng và khả năng di chuyển giữa các quốc gia để né tránh truy bắt. Các đường dây lừa đảo trực tuyến, đánh bạc, buôn người, ma túy… hiếm khi hoạt động trong một lãnh thổ đơn lẻ. Chính vì thế, khi ASEAN thống nhất Kế hoạch hành động chung về tăng cường hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã và một Tuyên bố chung định hướng phối hợp, họ đang gửi thông điệp bất tiện cho giới tội phạm: không còn “thiên đường an toàn” trong khu vực. Việc nâng cao hiệu quả phối hợp xác minh, điều tra, truy bắt đối tượng truy nã của Việt Nam trốn ra nước ngoài, cũng như truy bắt các đối tượng truy nã quốc tế lẩn trốn tại Việt Nam, cho thấy các mạng lưới phạm tội đa quốc gia sẽ bị soi chiếu từ nhiều hệ thống pháp luật cùng lúc. Lợi thế của tội phạm là đi trước một bước trong công nghệ; lợi thế mới của nhà nước là xóa ranh giới dữ liệu giữa các lực lượng thực thi pháp luật.
Từ khuôn khổ pháp lý đến năng lực thực thi: ASEAN có dám đi tới cùng?
Không thể phủ nhận hiệp định dẫn độ ASEAN và các cơ chế chia sẻ dữ liệu ASEAN mở ra cơ hội thay đổi căn bản cách khu vực hợp tác thực thi pháp luật, nhưng văn kiện không tự bắt được tội phạm. Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị tăng cường trao đổi đoàn, hội thảo chuyên đề để chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất cơ chế phối hợp và nâng cao năng lực phòng ngừa, trấn áp tội phạm. Ông cũng nhấn mạnh nhu cầu đào tạo chuyên sâu, nâng cao nghiệp vụ, pháp luật, ngoại ngữ cho lực lượng phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia; đồng thời tranh thủ hỗ trợ kinh phí, trang thiết bị và thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng khoa học – công nghệ trong truy bắt đối tượng truy nã quốc tế. Câu hỏi đặt ra cho ASEAN là: liệu các nước có sẵn sàng đầu tư chính trị, nhân lực và công nghệ để biến hiệp định dẫn độ ASEAN thành công cụ sống, hay chấp nhận nó trở thành một văn bản đẹp trong tủ hồ sơ? Câu trả lời sẽ quyết định mức độ mà tội phạm xuyên biên giới còn có thể thoát khỏi vòng truy bắt trong thập niên tới.
