Hiệp định dẫn độ ASEAN là gì và vì sao Việt Nam thúc giục phê chuẩn?
Hiệp định dẫn độ ASEAN là thỏa thuận hợp tác pháp lý khu vực quy định cơ chế yêu cầu, xem xét và bàn giao đối tượng bị truy cứu trách nhiệm hình sự giữa các quốc gia thành viên, nhằm bịt các “khoảng trống pháp lý” trong truy bắt tội phạm xuyên quốc gia và tội phạm truy nã, đồng thời tạo khung thống nhất để các nước ASEAN phối hợp điều tra, dẫn độ và thi hành án một cách hiệu quả, minh bạch và tôn trọng chủ quyền mỗi bên. Chiều 30/9, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã tiếp Trưởng đoàn các nước ASEAN và Ban Thư ký ASEAN nhân dịp hội nghị về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã. Tại đây, ông đề nghị Việt Nam và các nước ASEAN sớm hoàn thiện thủ tục phê chuẩn Hiệp định ASEAN về dẫn độ, coi đây là bước đi bắt buộc nếu khu vực muốn có hành lang pháp lý đủ mạnh để đối phó tội phạm hiện đại.
Tội phạm xuyên quốc gia: thách thức an ninh mới đòi hỏi công cụ pháp lý mới
Điểm đáng chú ý trong phát biểu của Thủ tướng Lê Minh Hưng là việc ông đặt Hiệp định dẫn độ ASEAN trong tổng thể cuộc chiến chống tội phạm xuyên quốc gia. Không còn là các vụ việc riêng lẻ, khu vực đang đối mặt một “thách thức an ninh phi truyền thống đang nổi lên” là tội phạm truy nã, gắn chặt với dòng người, vốn và dữ liệu vượt biên giới. Khi chỉ cần một chuyến bay để biến biên giới thành lá chắn cho tội phạm, thì bất kỳ sự chậm trễ nào trong hợp tác pháp lý ASEAN đều là khoảng thời gian vàng cho kẻ phạm tội trốn chạy. Theo báo cáo kết quả hội nghị do Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Nội vụ Campuchia Sar Sokha trình bày, các nước ASEAN đã thống nhất định hướng chiến lược thúc đẩy hợp tác khu vực trong đấu tranh với tội phạm truy nã, gắn với Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Từ văn kiện trên giấy đến mạng lưới dẫn độ vận hành thực sự
Hiệp định dẫn độ ASEAN được ký tháng 11/2025 tại Philippines, nhưng vẫn cần hoàn thiện thủ tục phê chuẩn ở mỗi nước thành viên trước khi trở thành “xương sống” cho hợp tác pháp lý ASEAN. Thủ tướng Lê Minh Hưng không che giấu yêu cầu cấp bách khi nhấn mạnh phải sớm thúc đẩy phê chuẩn để tạo hành lang pháp lý thuận lợi, mạnh mẽ hơn trong đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm, đặc biệt là tội phạm truy nã. Song song, ông đề nghị tăng cường ký các hiệp định song phương về dẫn độ và chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù với những nước ASEAN chưa có khuôn khổ này với Việt Nam. Sự kết hợp giữa một hiệp định khu vực và mạng lưới song phương sẽ quyết định Hiệp định dẫn độ ASEAN là công cụ sống động hay chỉ là văn kiện ngoại giao đẹp trên giấy.
Chia sẻ dữ liệu và phối hợp xác minh: lớp bảo vệ thứ hai sau dẫn độ
Một hiệp định dẫn độ, nếu đứng một mình, sẽ không đủ sức đối phó tội phạm xuyên quốc gia ngày càng tinh vi. Hướng đi được Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu cho thấy ASEAN đang muốn xây dựng hệ sinh thái hợp tác pháp lý đầy đủ hơn: từ dẫn độ đến chia sẻ dữ liệu, xác minh và truy bắt thực địa. Ông đề nghị xây dựng cơ chế hợp tác chính thức giữa các nước thành viên trong xác minh, truy bắt và bàn giao nhanh các đối tượng truy nã nghi lẩn trốn ở nước khác, thông qua đường dây nóng và hội nghị thường niên. Song hành với đó là yêu cầu khai thác cơ sở dữ liệu của INTERPOL, ASEANAPOL và kết quả từ các chiến dịch, hội nghị quốc tế để thu thập, phân tích thông tin về các loại tội phạm mới và thủ đoạn có yếu tố nước ngoài. Nói cách khác, cơ chế dẫn độ sẽ chỉ phát huy sức mạnh khi gắn với chia sẻ dữ liệu và phối hợp xác minh liên tục.
Khi truy bắt tội phạm quốc tế trở thành thước đo năng lực cộng đồng ASEAN
Điểm quan trọng nhưng dễ bị xem nhẹ là cách các nước ASEAN nhìn nhận truy bắt tội phạm quốc tế như một thước đo cho năng lực cộng đồng khu vực. Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị nâng cao hiệu quả tiếp nhận, phối hợp xác minh, điều tra các vụ án truy bắt đối tượng truy nã của Việt Nam trốn ở nước ngoài, cũng như phối hợp truy bắt đối tượng truy nã quốc tế trốn tại Việt Nam thông qua các cơ chế hợp tác song phương. Ông đồng thời nhấn mạnh nhu cầu đào tạo, huấn luyện chuyên sâu cho lực lượng thực thi pháp luật về nghiệp vụ, pháp luật và ngoại ngữ, gắn với chuyển đổi số, ứng dụng khoa học – công nghệ trong quản lý, truy bắt đối tượng truy nã quốc tế. Hội nghị đã thông qua Kế hoạch hành động chung ASEAN về tăng cường hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã và Tuyên bố chung, tạo khung triển khai cụ thể cho những tham vọng này. Nếu các nước cương quyết phê chuẩn và thực thi Hiệp định dẫn độ ASEAN, khu vực sẽ tiến một bước dài từ những tuyên bố chính trị sang năng lực pháp lý có thể kiểm chứng.
