Từ diễn đàn Hà Nội đến tham vọng xây dựng một ASEAN thượng tôn pháp luật
Cơ chế hợp tác truy bắt tội phạm xuyên biên giới trong ASEAN là khuôn khổ điều phối giữa các cơ quan thực thi pháp luật nhằm chia sẻ thông tin, xác minh, bắt giữ và bàn giao đối tượng truy nã, từ đó biến từng mắt xích an ninh quốc gia thành một mạng lưới khu vực thống nhất, hướng tới một không gian pháp lý nơi tội phạm không thể lợi dụng biên giới để thoát khỏi trách nhiệm. Ngày 30/9 tại Hà Nội, Bộ Công an Việt Nam chủ trì Hội nghị lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã, với chủ đề “Tăng cường hợp tác khu vực vì một ASEAN thượng tôn pháp luật và không có tội phạm truy nã”. Đây không chỉ là một cuộc họp thường niên, mà là lần đầu ASEAN thống nhất thiết kế cơ chế thực thi pháp luật ASEAN có tính hệ thống xung quanh mục tiêu truy bắt tội phạm truy nã trên toàn khu vực.
Vì sao ASEAN buộc phải thay đổi cách hợp tác pháp luật?
Động lực của cơ chế mới đến từ một thực tế khó chịu: tội phạm xuyên quốc gia tăng nhanh hơn khả năng phối hợp của các nhà nước. Theo đánh giá được nêu trong tuyên bố chung ASEAN, số vụ án tội phạm xuyên quốc gia, đặc biệt là tội phạm công nghệ cao, mua bán người, khủng bố, ma túy, lừa đảo trực tuyến trong khu vực ngày càng gia tăng với tính chất, mức độ phức tạp, nghiêm trọng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập sâu rộng, tội phạm truy nã lợi dụng khác biệt pháp luật, lỗ hổng biên giới và công nghệ số để “nhảy cóc” giữa các nước, thách thức trực tiếp nỗ lực hợp tác ASEAN pháp luật. Thực tế là từ đầu năm 2026, lực lượng Công an Việt Nam đã tiếp nhận, bắt giữ 99 đối tượng truy nã từ các nước ASEAN và đồng thời bàn giao 103 đối tượng truy nã nước ngoài lẩn trốn tại Việt Nam. Con số này chứng minh mức độ xuyên biên giới của tội phạm, nhưng cũng phơi lộ giới hạn của hợp tác vụ việc, rời rạc, thiếu một cơ chế chung.
Từ sáng kiến Việt Nam đến cơ chế khu vực: khi tuyên bố chung không chỉ là lời nói
Điểm đáng chú ý nhất của hội nghị lần này không phải là diễn văn, mà là việc lần đầu ASEAN gom các mảnh ghép hợp tác rời rạc thành một khung chính trị – pháp lý thống nhất. Việt Nam là nước đã đề xuất sáng kiến thông qua một tuyên bố chung của lãnh đạo ASEAN về nâng cao hiệu quả hợp tác truy bắt tội phạm truy nã tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47 ở Kuala Lumpur ngày 26/10/2025. Hội nghị tại Hà Nội đã biến sáng kiến đó thành hành động: các nước thống nhất Tuyên bố chung ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã và thông qua Kế hoạch hành động ASEAN về tăng cường hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã. Nói cách khác, đây là bước chuyển từ cam kết chính trị sang cơ chế phối hợp có cấu trúc, với các trụ cột là chia sẻ thông tin, phối hợp truy bắt tội phạm xuyên biên giới và tương trợ tư pháp. Tuyên bố chung nhấn mạnh yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh với tội phạm lợi dụng lãnh thổ nước này để phạm tội tại nước kia, coi đó là điều kiện để thực sự xây dựng một ASEAN thượng tôn pháp luật.
Thực thi pháp luật ASEAN: tham vọng biến khu vực thành “vùng trắng” cho tội phạm truy nã
Nếu coi từng quốc gia là một “khâu yếu” tiềm tàng mà tội phạm có thể lợi dụng, thì mục tiêu của cơ chế mới là biến ASEAN thành một chuỗi liên kết, nơi không còn mắt xích dễ bị phá vỡ. Hội nghị được thiết kế như một diễn đàn để lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước tăng cường kết nối, chia sẻ kinh nghiệm và thống nhất giải pháp phối hợp trong xác minh, truy bắt, xử lý tội phạm truy nã, qua đó đấu tranh với tội phạm xuyên quốc gia. Tổng Thư ký ASEAN nhấn mạnh nhu cầu xây dựng một cộng đồng thực thi pháp luật ASEAN có tính kết nối cao giữa công an, xuất nhập cảnh, biên phòng, tư pháp và cơ quan tình báo tài chính. Tuyên bố chung tái khẳng định quyết tâm duy trì cơ chế hội nghị lãnh đạo cấp cao như một nền tảng lâu dài để điều phối, đối thoại và tăng cường thực thi pháp luật ASEAN trong lĩnh vực này. Nếu được triển khai nghiêm túc, đây có thể là khuôn mẫu để khu vực bước tiếp sang những lĩnh vực hợp tác pháp luật nhạy cảm hơn, từ chống khủng bố đến tội phạm tài chính.
Thách thức phía trước: từ “mô hình kiểu mẫu” đến năng lực thực thi trên thực địa
Cơ chế mới mang tham vọng biến ASEAN thành mô hình kiểu mẫu trong đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia. Nhưng để khẩu hiệu này không bị rỗng, các nước phải chấp nhận ba thay đổi khó khăn. Thứ nhất, thu hẹp khoảng cách pháp luật nội địa để việc dẫn độ, tiếp nhận, dẫn giải đối tượng truy nã diễn ra nhanh và ổn định, đúng tinh thần tuyên bố chung ASEAN về truy bắt tội phạm xuyên biên giới. Thứ hai, đầu tư nhân lực và công nghệ cho các đầu mối chia sẻ thông tin để lời kêu gọi “chia sẻ thông tin kịp thời, phối hợp xuyên biên giới tốt hơn” không chỉ dừng ở văn kiện. Thứ ba, xây dựng lòng tin lẫn nhau đủ lớn để hợp tác ASEAN pháp luật không bị chặn bởi những cân nhắc chính trị ngắn hạn. Kết luận hợp lý là: Hà Nội đã mở ra một chương mới cho thực thi pháp luật ASEAN, nhưng chương này sẽ dài hay ngắn phụ thuộc vào quyết tâm cải cách nội bộ của từng thủ đô trong khu vực.
