Từ hội nghị Hà Nội đến tham vọng một ASEAN không còn nơi trú ẩn cho tội phạm
Hợp tác ASEAN tội phạm trong truy bắt xuyên biên giới là cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi pháp luật khu vực nhằm chia sẻ thông tin, thống nhất quy trình xác minh, truy bắt, tiếp nhận và dẫn giải đối tượng truy nã, qua đó bịt kín các khoảng trống pháp lý và nghiệp vụ mà tội phạm xuyên quốc gia đang lợi dụng để lẩn trốn trong không gian ASEAN mở cửa, liên kết sâu rộng. Ngày 30/9/2026 tại Hà Nội, Bộ Công an Việt Nam chủ trì Hội nghị lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật các nước ASEAN về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã, với chủ đề “Tăng cường hợp tác khu vực vì một ASEAN thượng tôn pháp luật và không có tội phạm truy nã”. Bản chất của hội nghị này không phải một hoạt động ngoại giao thuần túy, mà là bước đi chính trị – pháp lý nhằm gửi thông điệp: ASEAN muốn trở thành vùng đất mà mọi đối tượng bị truy nã đều phải đối mặt với công lý, không còn lựa chọn an toàn là bỏ trốn sang nước láng giềng.
Tuyên bố chung: Khi ý chí chính trị được cụ thể hóa thành cơ chế thực thi pháp luật khu vực
Điểm mấu chốt của hội nghị là Tuyên bố chung về hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã do lãnh đạo cơ quan thực thi pháp luật 11 nước ASEAN thống nhất, gồm Brunei Darussalam, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan, Timor Leste và Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên mà tất cả cùng ký vào văn kiện này trong bối cảnh tội phạm xuyên quốc gia liên quan đến các nước ASEAN có xu hướng gia tăng, nổi lên là ma túy, mua bán người, lừa đảo trên không gian mạng với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Tuyên bố chung tái khẳng định quyết tâm chính trị mạnh mẽ: xây dựng ASEAN thượng tôn pháp luật thông qua hợp tác chặt chẽ trong xác minh, truy bắt, xử lý tội phạm truy nã, coi việc đối tượng lợi dụng lãnh thổ nước này để gây án ở nước khác là thách thức chung chứ không phải “vấn đề nội bộ” của một quốc gia đơn lẻ. Nói cách khác, quyền được an toàn trước tội phạm đang được nâng cấp thành ưu tiên khu vực.
Chia sẻ thông tin và phối hợp nghiệp vụ: Từ điểm yếu thành vũ khí chung chống tội phạm xuyên quốc gia
Lâu nay, khoảng trống lớn nhất trong truy bắt xuyên biên giới tại ASEAN là tốc độ và chất lượng chia sẻ thông tin giữa các lực lượng thực thi pháp luật khu vực. Hội nghị ngày 30/9 đã đi thẳng vào điểm yếu này khi các nước thống nhất nhiều phương hướng chiến lược nhằm củng cố cơ chế hợp tác, nhất là trong xác minh, trao đổi thông tin, truy bắt, tiếp nhận và dẫn giải đối tượng truy nã. Theo Tuyên bố chung, tình trạng đối tượng truy nã lẩn trốn và cư trú bất hợp pháp ngoài xã hội, tiềm ẩn nguy cơ tiếp tục phạm tội, đang tác động tiêu cực đến an ninh, trật tự và an toàn xã hội của từng quốc gia và toàn khu vực. Vì vậy, việc tăng cường hợp tác quốc tế trong xác minh, truy bắt, tiếp nhận và dẫn giải đối tượng truy nã được xác định là yêu cầu cấp thiết hướng tới một ASEAN không có tội phạm truy nã. Nếu các cam kết này được thực hiện nghiêm, thói quen “chạy sang nước khác để tránh lệnh bắt” sẽ mất dần sức hấp dẫn, bởi mỗi biên giới sẽ trở thành điểm nối thông tin chứ không phải tấm chắn che giấu tội phạm.
Kế hoạch hành động dài hạn: Cuộc chơi không dành cho những nước nửa vời
Tuyên bố chính trị nếu thiếu kế hoạch thực thi cụ thể rất dễ rơi vào hình thức. Lần này, các nước ASEAN đã đi xa hơn khi hội nghị trở thành diễn đàn để thống nhất Kế hoạch hành động ASEAN về tăng cường hợp tác đấu tranh với tội phạm truy nã, gắn với Kế hoạch hành động ASEAN về đấu tranh tội phạm xuyên quốc gia giai đoạn 2026–2035. Kế hoạch xác định các lĩnh vực ưu tiên gồm hoàn thiện và phối hợp pháp lý, trao đổi thông tin, nâng cao năng lực, nhận thức cộng đồng và phối hợp thực thi pháp luật khu vực. Đáng chú ý, các nước nhất trí duy trì lâu dài cơ chế hội nghị lãnh đạo cấp cao cơ quan thực thi pháp luật ASEAN về tội phạm truy nã, coi đây là kênh đối thoại và điều phối thường trực hướng tới một ASEAN an toàn, ổn định, thịnh vượng và thượng tôn pháp luật. Chiều hướng này cho thấy cuộc chiến chống tội phạm xuyên quốc gia không còn mang tính ngắt quãng theo nhiệm kỳ, mà đang được thiết kế như một tiến trình dài hạn buộc mọi thành viên phải đầu tư nguồn lực và ý chí liên tục.
Tác động tới người dân và bài toán biến cam kết khu vực thành công lý hằng ngày
Nhìn từ góc độ người dân, hợp tác ASEAN tội phạm chỉ có ý nghĩa khi giúp giảm nguy cơ bị xâm hại bởi các đường dây mua bán người, lừa đảo trực tuyến hay ma túy xuyên quốc gia – những loại tội phạm đang gia tăng cả về tính chất và mức độ nghiêm trọng. Tuyên bố chung đặc biệt quan ngại việc đối tượng truy nã lẩn trốn ngoài xã hội, có thể tiếp tục phạm tội, gây ảnh hưởng tiêu cực tới an ninh, trật tự và an toàn xã hội của từng quốc gia và toàn khu vực. Việc thúc đẩy ký kết hiệp định dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, hoàn tất Hiệp định ASEAN về dẫn độ và xây dựng cơ chế hợp tác chính thức trong xác minh, truy bắt và bàn giao nhanh đối tượng lẩn trốn qua biên giới được kỳ vọng sẽ đưa hợp tác khu vực đi vào chiều sâu, thiết thực và thực chất. Song, để những cơ chế đó không bị nghẽn bởi thủ tục hay khác biệt pháp lý, các nước ASEAN sẽ phải dũng cảm hài hòa lợi ích quốc gia với lợi ích cộng đồng. Chỉ khi đó, khẩu hiệu “Vì một ASEAN không tội phạm” mới trở thành trải nghiệm an toàn hằng ngày chứ không dừng ở diễn đàn hội nghị.
