Từ luyện thi thành tích đến phát triển tài năng
Quy chế trường chuyên là khung tổ chức và hoạt động nhằm định hướng các trường trung học phổ thông chuyên phát hiện, bồi dưỡng tài năng đồng thời bảo đảm học sinh được giáo dục toàn diện. Dự thảo mới đặt ra một thay đổi đáng hoan nghênh: thành tích thi học sinh giỏi vẫn có chỗ đứng, nhưng không thể tiếp tục là đích đến duy nhất của trường chuyên. Ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, cho biết đổi mới cần đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về nhân lực chất lượng cao, trong khi cách phân hóa theo môn từ sớm có thể khiến học sinh thiếu cơ hội phát triển năng lực nền tảng, liên môn, nghiên cứu và sáng tạo. Nếu chỉ nhìn vào huy chương, nhà trường dễ bỏ sót những năng lực quan trọng cho chặng đường dài. Dự thảo vì thế định vị trường chuyên là môi trường phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện.
Ba tầng học tập, ba khối chuyên
Điểm đáng chú ý không phải là giảm vai trò của môn chuyên, mà là xây nền rộng hơn trước khi đi sâu. Dự thảo tổ chức giáo dục theo ba tầng liên thông: chương trình phổ thông toàn diện; phần nâng cao theo khối chuyên để củng cố kiến thức và năng lực liên môn; cuối cùng là học chuyên sâu theo môn để phát triển sở trường từng em. Cách tổ chức lớp học dự kiến chuyển từ các lớp chuyên đơn môn sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Theo ông Thái Văn Tài, thay đổi này không xóa bỏ chuyên sâu hay làm giảm cơ hội phát triển năng khiếu riêng. Đây là hướng đi hợp lý nếu nhà trường thực sự bảo đảm được cả hai vế: học sinh có nền tảng rộng, nhưng vẫn đủ thời gian và điều kiện theo đuổi lĩnh vực nổi trội. Nếu phần nâng cao chỉ trở thành thêm một lớp luyện thi, mục tiêu đổi mới sẽ khó thành hiện thực.
Tuyển sinh cũng được đề xuất chuyển sang đánh giá nền tảng kiến thức, tư duy và tiềm năng phát triển. Mỗi khối có phương thức riêng: khối Khoa học tự nhiên gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ gồm Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký dự tuyển. Các bài thi nâng cao và bài thi ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2, những bài còn lại có hệ số 1. Bộ cho biết sẽ hướng dẫn rõ cấu trúc, yêu cầu và định hướng đánh giá, nhất là bài đọc hiểu, để tránh biến cách tuyển sinh mới thành một cuộc chạy đua luyện thi kiểu khác.
Lộ trình chuyển tiếp và quyền lợi học sinh
Thay đổi trên giấy chỉ có ý nghĩa khi trường học đủ điều kiện thực hiện và học sinh không phải gánh rủi ro của quá trình chuyển đổi. Dự thảo đề xuất hai mốc: trường đáp ứng điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028; trường chưa sẵn sàng tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển sang mô hình mới từ năm học 2028-2029. Với học sinh đầu cấp, sau học kỳ I lớp 10 dành cho học tập, trải nghiệm và tư vấn, các em sẽ chọn môn chuyên sâu theo năng lực, nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp. Từ học kỳ II lớp 10, học sinh học chuyên đề định hướng; việc học chuyên sâu ổn định theo lựa chọn từ lớp 11. Cách đi từng bước này có thể giảm nguy cơ định hướng quá sớm, khi học sinh chưa đủ trải nghiệm để hiểu điểm mạnh của mình.
Học sinh đã trúng tuyển và đang theo học trước thời điểm quy định mới có hiệu lực được tiếp tục học theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh đến hết cấp học. Đây là điều kiện cần để cải cách không làm gián đoạn quyền lợi của các em. Với nhà trường, lộ trình phân kỳ cũng tạo thêm thời gian chuẩn bị đội ngũ, chương trình và phương thức đánh giá. Bộ cho biết sẽ tiếp tục tiếp nhận ý kiến từ địa phương, trường học, giáo viên, phụ huynh và học sinh; nếu thực tế đòi hỏi, cơ quan này sẽ xem xét điều chỉnh thời điểm hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp. Sự thận trọng ấy cần được giữ vững: đổi mới trường chuyên không nên biến thành cuộc thay đổi đồng loạt, thiếu chuẩn bị.
Thước đo mới phải vượt khỏi bảng thành tích
Thách thức lớn nhất của quy chế trường chuyên không nằm ở việc chia lớp thành ba khối, mà ở cách đánh giá thành công sau cải cách. Nếu trường vẫn bị thúc ép chủ yếu bởi số giải, giáo viên và học sinh sẽ có động lực quay lại lối luyện thi đơn tuyến, dù chương trình mang tên giáo dục toàn diện. Dự thảo đã nêu đúng vấn đề: giải thưởng không thể phản ánh đầy đủ quá trình phát triển tài năng hay sự trưởng thành lâu dài của học sinh. Vì vậy, cần nhìn nhận cả năng lực tư duy độc lập, thực hành, nghiên cứu, sáng tạo, khả năng kết nối kiến thức và định hướng nghề nghiệp. Các tiêu chí ấy không làm nhẹ đi yêu cầu chuyên sâu; chúng giúp phân biệt đào tạo tài năng với việc tối ưu hóa thành tích trong một kỳ thi.
Hướng đi này có tiềm năng mở rộng cơ hội phát hiện học sinh có tư duy và triển vọng, đồng thời hạn chế áp lực phải luyện chuyên sâu từ quá sớm. Nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào chất lượng tư vấn, năng lực giáo viên và cách nhà trường bố trí thời gian cho cả nền tảng chung lẫn môn sở trường. Bộ đặt mục tiêu để trường đủ điều kiện triển khai, giáo viên sẵn sàng đổi mới phương pháp và học sinh được tiếp cận công bằng, thuận lợi. Đó mới là phép thử thực chất của cải cách: trường THPT chuyên có giúp học sinh phát triển tài năng lâu dài hay chỉ thay đổi hình thức tuyển sinh và tổ chức lớp học. Dự thảo mở ra cơ hội đúng hướng; việc thực hiện nhất quán, có đánh giá và điều chỉnh theo thực tế sẽ quyết định cơ hội ấy có thành kết quả hay không.
